ЖИНОЯТ ИШИ ЮРИТУВИДА АДОВОКАТ ИШТИРОКИНИ КУЧАЙТИРИШ

Аннотация

Мазкур мақолада жиноят ишлари юритувида ҳимоячи иштирокини таъминлаш, бу борада суд-тергов амалиётида мавжуд муаммолар, қонунчиликда мавжуд ҳуқуқий бўшлиқлар, уларни такомиллаштиришнинг амалий жиҳатлари таҳлил қилинган. Шунингдек, исбот қилиш жараёнида ҳимоячи иштирокини кучайтириш, унинг ваколатлари, амалий муаммолар таҳлил қилинган. Калит сўзлар: адвокат, ҳимоячи, исботлаш, далилларни тўплаш. Ўзбекистон қонунчилигига мувофиқ далилларни тўплаш қонун билан тегишли ваколат берилган субъектлар, хусусан тергов, суд ва тезкор-қидирув тадбирларини ўтказиш ваколатига эга мансабдор шахслар томонидангина амалга оширилади, деган хулосага келиш мумкин. Адвокатнинг исбот қилиш босқичларидаги фаолиятида тортишув принципи унсурларининг жорий этилиши унинг исботлашдаги иштирокини фаоллаштиришнинг асосий масалаларидан бири ҳисобланади. Зеро, фақат жиноят ишини юритишда адвокатнинг фаол иштироки ҳамда исботлаш жараёнида томонлар иштирокининг тенг имкониятларини таъминлаш орқали жиноят процесси мақсадини амалга ошириш мумкин. Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексига биноан ҳимоячининг исбот қилиш жараёнидаги иштироки икки хил хусусиятга эга: у бир вақтнинг ўзида ҳам ҳуқуқ, ҳам мажбурият деб қаралиши мумкин. Ушбу хулоса ЖПКнинг 53 ва 85-моддалари таҳлили натижасида келиб чиқади. Чунки, биринчидан, ЖПКнинг 86-моддаси ҳимоячини исбот қилишда иштирок этиш ҳуқуқига эга бўлган иштирокчилар қаторига киритади. Иккинчидан, ЖПКнинг 53- моддаси биринчи қисми ҳимоячини далилларни тўплаш ва тақдим этиш ҳуқуқи билан таъминлайди. Шуни таъкидлаш жоизки, ҳимоячининг далилларни тўплашдаги иштироки мунозарали масалалардан биридир. Чунки, Ўзбекистон Республикаси Жиноят- процессуал кодексининг 87-моддаси 2-қисмида ҳимоячи ҳам жиноят иши бўйича далилларни тўплаш 242 Synapses: Insights Across the Disciplines SYNAPSES: Insights Across the Disciplines ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024 ва тақдим этишга ҳақли эканлиги белгиланган. Б.А. Ражабов, Л.З. Турдиевлар мазкур масалага доир фикрларини билдириб, ЖПК 87- моддасининг биринчи ва иккинчи қисмларида назарда тутилган процессуал нормалар бир-бирига зид ҳисобланиши, чунки ҳимоячига тезкор-қидирув тадбирларини ўтказиш, тергов ва суд ҳаракатларини амалга ошириш ваколати берилмаганлигини асос сифатида келтирганлар1 . Муаллифларнинг бу фикри билан ҳам келишиб бўлмайди. Чунки, ЖПКнинг иштирокчилар ҳуқуқларини белгиловчи нормаларида умумий норма сифатида “далилларни тўплаш ва тақдим этиш” ҳуқуқи берилган ва мазкур ҳуқуқ жиноят иши бўйича иш юритишнинг қайси босқичида амалга оширилиши лозимлиги кўрсатилмаган. Бундан ташқари, ЖПК 87-моддасининг 2-қисмида ҳимоячи томонидан тақдим этилган далиллар “жиноят иши материалларига қўшиб қўйилиши, шунингдек терговга қадар текширув, суриштирув, дастлабки тергов ўтказиш ва жиноят ишини судда кўриш жараёнида мажбурий баҳоланиши лозим” деб белгиланган. Яъни, ҳимоячи терговга қадар текширув, суриштирув, дастлабки тергов ўтказиш ва жиноят ишини судда кўриш жараёнларида далиллар тўплаши ва тақдим этиши мумкин. К.Ишниязов таъкидлаганидек, гумон қилинувчининг ҳимоячига эга бўлиш ҳуқуқини тўла, холисона амалга оширишнинг энг самарали усулларидан бири – қонунчиликда ҳимоячига янги ваколатлар берилишидир,2 процессуалист олим фикрича, суриштирув ва дастлабки тергов жараёнида “адвокатлик тергови”ни қонунчиликка киритиш лозим ва адвокатга гувоҳларни сўроқ қилиш каби қўшимча ваколатлар берилиши керак ҳамда у ишга терговга қадар текширув вақтидан, жиноят ҳақида ариза ва хабарлар келиб тушган вақтдан бошлаб иштирок этиши лозим. Жиноят ишини юритишнинг барча босқичларида гумон қилинувчи ҳуқуқларининг кафолатлаш учун у процесснинг дастлабки босқичлариданоқ, агар унинг ҳаракатланиш эркинлиги чекланган тақдирда ушланган вақтдан бошлаб ҳимоя ҳуқуқи билан таъминланиши лозим. Бу ҳуқуқнинг мавжудлиги гумон қилинувчининг ўзига нисбатан жиноий таъқибдан қонунда назарда тутилган барча воситалардан фойдаланган ҳолда ҳимояланиш имконини беради3. 1 Б.А. Ражабов, Л.З. Турдиев. Собирание доказательств в уголовном процессе Республики Узбекистан. Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси. Тошкент, 2020. – 63 б. 2 Ишниязов К. Организационно-правовые основы участия защитника в стадии дознания и предварительного следствия. Дисс.. канн..юрид.. наук. Т.:2006. Б.155. 3 Jaan Ginter, Anneli Soo. The Right of the Suspect to Counsel in Pre-trial Criminal Proceedings, Its Content, and the Extent of Application. https://www.researchgate.net/publication/243972960_The_Right_of_the_Suspect_to_Counsel_in_Pre- trial_Criminal_Proceedings_Its_Content_and_the_Extent_of_Application 243 Synapses: Insights Across the Disciplines SYNAPSES: Insights Across the Disciplines ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024 Юқоридаги мулоҳазаларга ҳуқуқшунослар томонидан қарши фикрлар ҳам билдирилган. Масалан, Б.Муродов ва А.Худойбердиев ҳимоячини «далилларни тўплаш» ҳуқуқи билан таъминлаш зарурлиги тўғрисидаги фикрни асосли деб ҳисобламайдилар. Улар хулосаларини: ҳимоячи ҳамиша