O‘zbekiston va Afrika geografik nomlari o‘rtasidagi ayrim o‘xshashliklar

Аннотация

This article analyzes the similarities between geographical names in Uzbekistan and on the African continent. The origin, linguistic features, and historical-cultural factors of geographical names are examined, and their common and distinctive aspects are explored. Based on research in the field of toponymy, the article reveals the role of natural factors, historical processes, and ethnic influences in place naming. Keywords: toponymy, geographical names, Uzbekistan, Africa, linguistic similarity, historical factors, cultural influence, natural landscape. Аннотация: Эта статья анализирует сходства между географическими названиями в Узбекистане и Африке. Изучаются происхождение, лингвистические особенности и историко-культурные факторы географических названий, рассматриваются их общие и отличительные черты. Основываясь на исследованиях в области топонимики, статья раскрывает роль природных факторов, исторических процессов и этнических влияний в наименовании. Ключевые слова: топонимика, географические названия, Узбекистан, Африка, лингвистическое сходство, исторические факторы, культурное влияние, природный ландшафт. Kirish: Geografik nomlar har bir xalqning tarixiy xotirasi, madaniyati va tabiat bilan bog‘liqligini aks ettiradi. O‘zbekiston va Afrika mamlakatlari orasidagi uzoq geografik masofaga qaramay, ayrim toponimik unsurlarda ma’lum darajada o‘xshashliklar mavjud bo‘lib, bu holat tarixiy, madaniy va tilshunoslik omillarining 647 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 murakkab o‘zaro ta’siri natijasida shakllangan. Ushbu o‘xshashliklar sathiy emas, balki fonetik, semantik va etimologik jihatdan o‘rganilganda ilmiy asoslangan xulosalarga kelish mumkin. Asosiy qism: O‘zbekistonda mavjud bo‘lgan ayrim qadimiy geografik nomlar bilan Afrika hududlaridagi joy nomlari o‘rtasida fonetik jihatdan ma’lum o‘xshashliklar kuzatiladi. Masalan, O‘zbekistonda joylashgan Karakul ko‘li bilan G‘arbiy Afrikadagi Karakoro vodiysi nomlari fonetik jihatdan bir-biriga yaqin bo‘lib, ikkalasi ham qadimiy turkiy yoki afroosiyoiy tillar asosida shakllangan bo‘lishi mumkin. “Kara” so‘zi turkiy tillarda “qora” ma’nosini bildirsa, “kul” esa “ko‘l” degan ma’noni anglatadi. Shu bilan birga, afrika tillarida “koro” so‘zi suv yoki vodiyni ifodalovchi ildiz sifatida ishlatilgan. Bu kabi o‘xshashliklar mustaqil ravishda rivojlangan til tizimlarida, ba’zida tasodifiy, ba’zida esa tarixiy migratsiyalar yoki qadimiy sivilizatsiyalararo aloqalar tufayli yuzaga kelgan bo‘lishi mumkin. Shuningdek, Navoiy shahri nomi bilan G‘arbiy Afrikadagi Navo nomli qishloq orasida fonetik yaqinlik mavjud. Garchi bu nomlarning etimologik ildizi bir xil bo‘lmasa-da, fonetik ohangdoshligi ularni solishtirishga undaydi. Navoiy so‘zi O‘zbekistonda mashhur shoir Alisher Navoiyning nomi bilan bog‘liq bo‘lib, tarixiy shaxsning yodgorligi sifatida shakllangan. Boshqa tomondan, Afrika hududidagi Navo nomi, ehtimol, mahalliy etnik guruhlar tili orqali shakllangan va muayyan tabiat manzarasi yoki ijtimoiy birlikka ishora qilgan. Uchinchi misol sifatida, O‘zbekistondagi Zarafshon daryosi nomi bilan Markaziy Afrikadagi sobiq Zair daryosi (Zaire - hozirgi Kongo daryosi) nomlari fonetik jihatdan ma’lum darajada o‘xshashdir. Zarafshon nomi fors tilidan olingan bo‘lib, “oltin sochuvchi” ma’nosini beradi. Bu nom daryo orqali yuvib olinadigan oltin zarralari bilan bog‘liq. Zair nomi esa portugal sayyohlari tomonidan kongocha “nzere” (ya’ni “daryo”) so‘zining buzilgan ko‘rinishi sifatida shakllangan. Har ikkala nom ham daryoga nisbatan berilgan bo‘lib, ularning semantik mazmunida suv, boylik va hayot manbai kabi tushunchalar mujassam. Qizig‘i shundaki, geografik nomlarda nafaqat fonetik, balki semantik o‘xshashliklar ham mavjud. Masalan, Afrika hududidagi Sahroi Kabir cho‘li bilan O‘zbekistondagi Qoraqum yoki Qizilqum cho‘llari nomlarini qiyoslash mumkin. “Sahara” arab tilidan tarjima qilinganda “bo‘shliq” yoki “cho‘l” ma’nosini bildiradi. Xuddi shuningdek, “qum” so‘zi O‘zbekistondagi ko‘plab cho‘l nomlarining 648 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 05, 2025. MAY ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 ajralmas qismini tashkil etadi. Har ikki mintaqadagi nomlar tabiiy geografik zonani ifodalash uchun shakllangan bo‘lib, bu yerda o‘zbek tilidagi “qora”, “qizil” kabi ranglar orqali tuproqning yoki qumning holati tasvirlangan. Shuningdek, tarixiy savdo yo‘llari orqali madaniy aloqalarning mavjud bo‘lishi ham bu kabi o‘xshashliklarning shakllanishiga ma’lum darajada ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin. Masalan, Buyuk ipak yo‘lining janubiy yo‘nalishlari orqali Afrika shimolidan O‘rta Osiyoga kelgan karvonlar, arab va fors savdogarlari orqali ayrim joy nomlari yoki ularning etimologik asoslari turli hududlarda tarqalgan bo‘lishi ehtimoldan xoli emas. Ayniqsa, arab tilining keng tarqalganligi sababli, o‘zaro o‘xshash toponimik qa