Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
СЕЗОННЫЕ ЭЛЕМЕНТЫ ПЕРЕДАЧИ PLASMODIUM VIVAX КОМАРАМ РОДА ANOPHELES В УСЛОВИЯХ СУРХОНДАРЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” · Xurramov Alisher Shukurovich · Mardanova Gavhar Dobilovna · E-mail: Khurramov@mail.ru
Универсал международный научный журнал · 2026
Аннотация
В данной статье проанализирована сезонная активность комаров рода Anopheles, переносящих малярийный плазмодий, а также сокращение гонотрофических циклов в климатических условиях Сурхандарьинской области. Анализ основан на ежегодных наблюдениях за сезонными изменениями. Ключевые слова. Anopheles, plasmodium, гонотрофический цикл, малярия, сезонная. Annotation: This article analyzes the seasonal activity of mosquitoes belonging to the Anopheles genus, which carry the malaria plasmodium, and the shortening of gonotrophic cycles under the climatic conditions of Surkhandarya region. The analysis is based on annual observations of seasonal changes. Key words. Anopheles, Plasmodium, gonotrophic cycle, malaria, seasonal. Surxondaryo viloyatida Anopheles urug’iga mansub An. superpictus va An. pulcherrimus chivinlari bezgakning asosiy tarqatuvchisi bo‘lib, ularni qat’iy hisobga olish va nazorat qilishni yo‘lga qo‘yish, hamda bezgak mavsumi elementlarining vaqtini hisoblab chivinlarda sporogoniyning samarali rivojlanishining boshlanishi va oxiri, birinchi va oxirgi sporogoniyaning davomiyligi, bezgak yuqishining boshlanishi va tugash vaqtlari kunning o‘rtacha harorati bilan uzviy bog‘ligi o‘rganib bezgak bilan zararlanish natijasida yuzaga keluvchi birinchi bezgakni paydo bo‘lish muddatlarini davomiyligini avvaldan aniqlash va bezgak bilan zararlanish mavsumi yuza kelishi mumkinligini tahlil qilib oldindan aniqlash imkonini beradi. Material va metodlar. Materialllar Surxondaryo viloyatining hududida (shimolda 37°10’ dan 39°02’ gacha va sharqda 66°32’ dan 68°25’ gacha bo‘lgan kenglikdagi nuqtalar oralig‘ida joyshgan) umumiy qabul qilingan usullar yordamida yig‘ilgan hamda Sh.D. Moshkovckiy (1951) va A.V. Gutsevich va boshq. (1970) tomonidan tavsiya etilgan metodlardan foydalanildi [1; 384-b., 2; 455- b.]. Natijalar va muhokama. Bezgakning odamlarga yuqishini hisoblash birinchi generatsiya urg‘ochi chivinlari tomonidan bezgakni samarali yuqtirish mavsumining boshlanishini hisoblash qo‘yidagicha amalga oshiriladi: fenologik kuzatuvlarga ko‘ra, birinchi generatsiyaning ommaviy uchish sanasi belgilanadi va shu kundan boshlab ushbu haroratda sporogoniyani tugatish uchun qancha vaqt kerakligini hisoblab chiqadi. Sporogoniyaning tugashi birinchi generatsiya vakillari tomonidan bezgak yuqish mavsumining boshlanishini anglatadi. Mavsumning oxiri yoz va kuzning oxirida har xil turdagi urg‘ochi bezgak chivinlarining xatti-harakatlariga bog‘liq. Bezgak tashuvchisi sifatida eng katta epidemik ahamiyatga ega bo‘lgan urg‘ochi chivinlar odatda I va II avlodlardir, chunki qishlagan urg‘ochilar bahorda issiqlik etishmasligi tufayli bezgak yuqishini ta’minlay olmaydi. Tabiiy sharoitda faqat bitta urhochiAnophelesuchta gonotrofik tsikl o‘tadi va juda kamdan- kam hollarda to‘rtta va bezgakning yuqishi mumkin bo‘lgan mavsumning aniqligi 3 oyni tashkil qiladi. adu.uz universaljurnal.uz 34 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari Iqlimning isishi tufayli bezgak mavsumi elementlarining vaqtida o‘zgarishlar mavjud. 1- jadvaldan ko‘rinib turibdiki, chivinlarning samarali yuqishi yildan yilga kechroq boshlanganiga qaramay, birinchi sporogoniyaning davomiyligi, aksincha, kamaydi, ya’ni, o‘rtacha kunlik harorat o‘tgan yilga nisbatan yuqori edi. Shunga ko‘ra, bezgak yuqishining boshlanish vaqti o‘zgardi, ya’ni 2022-yilda plazmodium yuqishi 2021-yilga qaraganda erta, 2021-yilda esa 2020-yilga nisbatan erta sodir bo‘lishi kerak edi. Bezgak plazmodiumi bilan chivinlarning samarali infeksiyasining tugashi yoki yillar bo‘yicha oxirgi sporogoniyaning boshlanishi, shuningdek, oxirgi sporogoniyaning davomiyligi ham o‘zgarib turdi, ammo uch yil ichida oxirgi sporogoniyaning oxiri amalda to‘g‘ri keladi, ya’ni 2-3-noyabr. Uyda qishlaydigan va qon ichadigan endofil (An. hyrcanus vaAn. claviger) chivinlarning biologik xususiyatlarini hisobga olgan holda, parazitning yuqish muddati 35-38 kun davom etdi. Shuni hisobga olish takidlash kerakki, An superpictus uchun bezgakning odamlarga uy ichlariida yuqishi mumkinligi tashvishli bu holat faqatAn. superpictus uchun o‘ziga xosligi aniqlandi (1-jadval). jadval-1 Termiz shahri sharoitida Anopheles chivinlarga bezgak Plazmodium vivax yuqishi va mavsumi elementlarining xususiyatlari 2021 2022 T/r Ko‘rsatkichlar 2020 yil yil yil Chivinlarni Pl. vivax samarali zaralanishining boshlanishi 18 24 1 14 mart birinchi sporogonii boshlanishi bilan tengligida mart Mart 2 Birinchi sporogoniining davomiyligi 30 kun 25 kun 15 kun 11 8 3 Pl. vivax yuqtirishini boshlanishi 12 aprel aprel Aprel ChivinlarniPl. vivaxsamarali zaralani-shining nihoyasi oxirgi 12 3 4 28 sentyabr sporogoniining boshlanishi bilan tengligida oktyabr oktyabr 3 2 5 Oxirgi sporogoniining yakuni 2 noyabr noyabr Noyabr 6 Oxirgi sporogoniiningdavomiyligi 22 kun 33 kun 31 kun An. pulcherrimus chivinlari uchun Pl. vivax yuqtirishning 16 7 17 noyabr 17 noyabr nihoyasi Noyabr An. superpictus chivinl
Доказательный фрагмент
«В данной статье проанализирована сезонная активность комаров рода Anopheles, переносящих малярийный плазмодий, а также сокращение гонотрофических циклов в климатических условиях Сурхандарьинской области.»
Образец извлечения
Демо-превьюВ данной статье проанализирована сезонная активность комаров рода Anopheles, переносящих малярийный плазмодий, а также сокращение гонотрофических циклов в климатических условиях Сурхандарьинской области. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Anopheles, Plasmodium, gonotrophic cycle, malaria, seasonal, гонотрофический цикл, малярия, mavsumiy, bezgak, gonotrofik tsikl, плазмодий, сезонная
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025