ПЕРВАЯ НАХОДКА ВИДА COLLETOPTERUM SOGDIANUM (KOBELT, 1897) (BIVALVIA: UNIONIDAYE) В ФЕРГАНСКОЙ ДОЛИНЕ

Аннотация

This article presents new scientific data on the first recorded occurrence of the Sogdian bivalve mollusk (Colletopterum sogdianum) in Lake Oqqush, located in the eastern part of the Fergana Valley. The study comprehensively examined the morphometric characteristics of this species, its adaptation to environmental conditions, and features of its habitat. The findings emphasize the necessity of conserving rare and protected mollusk species in the Fergana Valley and provide a scientific basis for reviewing biodiversity conservation strategies in the region. Keywords: Colletopterum sogdianum, Oqqush Lake, morphometric characteristics, biodiversity, speciyes Ikki pallali mollyuskalar (Bivalvia) suvni filtrlab, uning tarkibidagi fitoplankton, detrit hamda boshqa mayda organik zarrachalarni iste’mol qilish orqali suvning tozaligini oshiradi va ekotizim barqarorligini ta’minlashga katta hissa qo‘shadi. Shuningdek, ushbu organizmlar atrof-muhitdagi ifloslanish va o‘zgarishlarga sezgirligi tufayli bioindikator sifatida muhim ahamiyat kasb etadi [1, 5]. Jahon miqyosida mollyuskalar faunasi, ularning ekologik xususiyatlari va muhofaza qilish usullari bo‘yicha keng qamrovli ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Jumladan, mollyuskalar suv sifatini baholashdagi roli Thorp va Covich (2010) tomonidan asoslab berilgan bo‘lsa, ularning global tarqalishi Bouchet (2008) tomonidan bayon etilgan. Zuykov (2013) tadqiqotlarida esa mollyuskalardan og‘ir metall ifloslanishlarini aniqlashda bioindikator sifatida foydalanish yoritilgan [2, 4, 6]. Markaziy Osiyo, xususan, O‘zbekiston suv havzalarida ikki pallali mollyuskalarni o‘rganish bo‘yicha ayrim tadqiqotlar olib borilgan bo‘lsa-da, mavjud ilmiy resurslarning yetishmasligi, malakali mutaxassislar sonining kamligi va ma’lumotlarning tarqoqligi ushbu sohaning to‘liq qamrab adu.uz universaljurnal.uz 55 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari olinishiga to‘sqinlik qilmoqda. Shunga qaramay, Izzatullayev va Starobogatov (1984) tomonidan fan uchun ilk marotaba Markaziy Osiyoda Unionidae oilasiga mansub 7 ta mollyuska turini aniqlangan. Ularga Colletopterum urug‘idan C. bactrianum, C. cyreum sogdianum, C. kokandicum (yangi tur sifatida), C. ponderosum volgense hamda Sinanodonta turkumidan S. orbicularis, S. gibba va S. puyerorum kiradi. Qayd etilishicha,S. gibba vaC. ponderosum volgense turlari 1950-yillarda Yantszi daryosidan olib kelingan bo‘lishi mumkin [3]. Ushbu tadqiqotda ilk bor Farg‘ona vodiysida Colletopterum sogdianum turining mavjudligi aniqlanib, morfometrik tahlillar orqali turning ekologik moslashuv xususiyatlari baholandi. 2025-yil mart oyida Andijon viloyatining sharqiy qismida joylashgan Oqqush koʻlida (40°40'14.2"N, 72°34'46.4"E) dala tadqiqotlari oʻtkazildi. Vizual kuzatuv usuli asosida qoʻl bilan jami 8 ta Colletopterum sogdianum namunasi yigʻib olindi. Turning tashqi morfologik belgilari va identifikatsiyasi Izzatullayev va Boymurodov (1984, 2024) metodikalariga tayanilgan holda amalga oshirildi [7, 8]. So‘ng ushbu turlar yashash muhitiga qayta qo‘yib yuborildi (1-rasm). Statistk taxlillar J.H. Zar usullaridan foydalanildi [9]. 1-rasm. Colletopterum sogdianum (Kobelt, 1897). A) Lateral – midiyaning yon tomondan ko‘rinishi, B) Dorsal – midiyaning ustki tomondan, qopqoqlar tutashgan chiziq bo‘ylab ko‘rinishi, C) Ventral – pastki tomondan, qopqoqlar oralig‘idan ko‘rinishi (orginal). Tadqiqot davomidaColletopterum sogdianum turiga mansub jami 8 ta namunalar o‘rganildi va ularning morfometrik ko‘rsatkichlari - ya’ni uzunlik, balandlik va qalinlik bo‘yicha asosiy statistik parametrlar hisoblab chiqildi (1-jadval). 1-jadval Colletopterum sogdianum namunalarining morfometrik o‘lchamlari O‘lcham turlari O‘rtacha ± SD Min Max Uzunlik (sm) 9.55 ± 4.45 2.7 13.2 Balandlik (sm) 6.40 ± 2.77 2.3 9.5 Qalinlik (sm) 3.84 ± 1.36 1.6 5.5 Izoh: Bu statistik ko‘rsatkichlar 8 ta namunaga asoslangan bo‘lib, o‘rtacha qiymat ± standart og‘ish (SD), eng kichik (Min) va eng katta (Max) qiymatlar bilan ifodalangan. Birinchi jadvalda namunalarning o‘rtacha (arifmetik) qiymatlari, standart og‘ish (SD), hamda minimum va maksimum qiymatlari ko‘rsatilgan. Olingan natijalarga ko‘ra, namunalarning o‘rtacha uzunligi 9.55 sm, balandligi 6.40 sm, va qalinligi 3.84 sm bo‘ldi. Uzunlikda eng katta qiymat 13.2 sm, eng kichik esa 2.7 sm qayd etildi, bu esa namunalar orasida morfologik farqlanish mavjudligini ko‘rsatadi. Balandlik va qalinlik bo‘yicha ham shunga o‘xshash farqlar kuzatildi, bu esa ehtimoliy yosh farqlari, yashash muhiti yoki sharoitlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini anglatadi. 2-jadval. Colletopterum sogdianum намуналарининг 95% ишонч интервали adu.uz universaljurnal.uz 56 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari 95% CI pastki 95% CI yuqori O‘lcham turlari O‘rtacha (sm) chegarasi chegarasi Uzunlik (sm) 9.55 5.83 13.27 Balandlik (sm) 6.40 4.09 8.71 Q