ФАУНА И ЭКОЛОГИЯ НЕМАТОДИЙ ТЫКВЫ (CUCURBITA MOSCHATA DUCHESNE)

Аннотация

This article presents the fauna, ecology and systematic analysis of phytonematodes found in the pumpkin variety "Palov kadi" planted on the edges of vegetable fields of some farms in the Oltiaryk district. Key words: Pumpkin variety "Palov kadi", Parasite, phytonematode, ecological group, pararizobiont. Nematodalar to‘garak chuvalchanglar – Nemathelminthes tipi, haqiqiy to‘garak chuvalchanglar – Nematoda sinfga mansub birlamchi tan abo‘shliqli organizmlar. Ular tabiatda keng tarqalgan bo‘lib, turlar xilma – xilligiga boy guruh hisoblanadi. Hozirgi vaqtda jaxon faunasida nematodalarning 24 mingdan ortiq turi ma’lum [3]. O‘simlik parazit nematodalari qishloq xo‘jalik ekinlariga salbiy ta’sir etadi, o‘simliklarni ommaviy nobud bo‘lishiga olib kelishi mumkun va hosildorlikni 60-80 % gacha kamaytiradi [1]. Quyidagi tadqiqot ishlari Farg‘ona viloyati Oltiariq tumani ayrim fermer xo‘jaliklari dala maydonlarida yetishtiriladigan oshqovoq (“Palov kadi” navi) o‘simligi ustida olib borildi. Tuproq va o‘simlik namunalari sabzavot va poliz ekinlari ekilgan dala moydonlari chetki qisimlarida yetishtirilgan oshqovoq o‘simligi ildiz hamda ildiz atrofi tuproqlardan yig‘ildi. Ildiz hamda tuproq namunalaridan fitonematodalar Bermanning voronkali usulida ajratib olindi [3]. Olib borilgan tahlillar natijasiga koʻra, oshqovoq oʻsimligi poya va barglari, ildizi va ildiz atrofi tuprogʻida 25 turga mansub nematodalar qayd etildi (1-jadval). Oshqovoq va uning ildiz atrofi tuprogʻida aniqlangan nematodalar 4 ta turkumga mansub boʻlib, ular orasida turlar soni boʻyicha Teratocephalida turkumi vakillari yetakchi oʻrinni egallab (13 tur), jami aniqlangan turlarning 52,0% ini tashkil etdi. Keyingi oʻrinlarni Tylenchida turkumi (7; 28,0%) egalladi. Aphelenchida (3; 12,0%) va Dorylaimida (2; 8,0%) turkumlari vakillari kam sonda uchradi. Dorylaimida turkumi 1 ta oila: Qudsianematidae; 1 ta avlod: Eudorylaimus; 2 turdan (8,0%) iborat. Jami 3 ta (1,8%) nematoda individlarini oʻz ichiga oladi. Teratocephalida turkumi 2 ta oila: Panagrolaimidae, Cephalobidae; 8 ta avlod: Panagrolaimus, Heterocephalobus, Cephalobus, Eusephalobus, Acrobeloides, Chiloplacus, Acrobeles, Cervidelus; 13 ta tur (52,0%), jami 91 ta (55,1%) nematodani oʻz ichiga oladi. Aphelenchida turkumi 2 ta oila: Aphelenchidae, Aphelenchoididae; 2 ta avlod: Aphelenchus, Aphelenchoides; 3 ta tur (12,0%), jami 37 ta (22,4%) nematodani oʻz ichiga oladi. Tylenchida turkumi 6 ta oila: Tylenchidae, Dolichodoridae, Hoplolaimidae, Pratylenchidae, Meloidogynidae, Anguinidae; 7 ta avlod: Filenchus, Aglenchus, Bitylenchus, Helicotylenchus, Pratylenchus, Meloidogyne, Ditylenchus; 7 ta tur (28,0%), jami 34 ta (20,6%) nematodani oʻz ichiga oladi. adu.uz universaljurnal.uz 77 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari Eudominant nematodalar – 2 tur (Panagrolaimus rigidus, Aphelenchus avenae), dominantlar – 1 tur (Euсephalobus striatus), subdominantlar – 13 tur (Cephalobus рersegnis, Heterocephalobus elongatus, Euсephalobus oxyurоides, Acrobeloides buetschlii, Chiloplacus sуmmetricus, Acrobeles ciliatus, Panagrolaimus subelongatus, Aphelenchoides parietinus, Filenchus filiformis, Bitylenchus dubius, Pratylenchus pratensis, Meloidogyne incognita, Ditylenchus dipsaci) qolgan turlar retsedentlar (6 tur) va subretsedentlar (3 tur)ni tashkil etadi. Ekologik guruhlar boʻyicha 5 ta ekologik guruhga mansub boʻlib, pararizobiontlar – 2 tur (jami turlarning 8,0%), 3 ta (umumiy aniqlangan nematodalarning 1,8%) individ; devisaprobiontlar – 13 tur (52,0%), 91 ta (55,2%); kasallik keltirib chiqarmaydigan fitogelmintlar – 5 tur (20,0%) va 47 ta (28,5%); kasallik keltirib chiqaradigan fitogelmintlar – 5 tur (20,0%) va 24 ta (14,6) individlarni oʻz ichiga oladi. Eusaprobiont guruhi vakillaridan oshqovoq oʻsimligida uchramadi. Pararizobiontlar guruhi Dorylaimida turkumi va Qudsianematidae (umumiy turlar sonining 2; 8,0%) oilasini oʻz ichiga oladi. Devisaprobiontlar guruhi turkumi Panagrolaimidae, Cephalobidae oilalariga oid 13 tur (jami aniqlangan turlarning 52,0%), 91 ta (55,1%) ni tashkil qiladi. Kasallik keltirib chiqarmaydigan fitogelmintlar Aphelenchida va Tylenchida turkumlari, Aphelenchidae, Aphelenchoididae, Tylenchidae, oilalariga oid 5 turni (jami aniqlangan turlarning 20,0%), 47 ta (28,5%) individni oʻz ichiga oladi. Kasallik keltirib chiqaradigan fitogelmintlar – Tylenchida turkumi Dolichodoridae (1; 4,0%), Hoplolaimidae (1; 4,0%), Pratylenchidae (1; 4,0%), Meloidogynidae (1; 4,0%), Anguinidae (1; 4,0%) oilalariga mansub turlardan iborat. Tahlil natijasiga koʻra oshqovoq oʻsimligi poya va barglarda nematodalar uchramadi, ildizda – 9 tur (58 ta), ildiz atrofi tuprogʻida – 21 tur (107 ta) qayd etildi. Aksariyat turlar faqat tuproqda uchradi. Ayrim turlar masalan,Euсephalobus striatus, Panagrolaimus rigidus, Aphelenchus avenae, Bitylenchus dubius va Pratylenchus pratensis ildiz va ildiz atrofi tuprogʻida uchrashi qayd etildi (1- rasm).