ВИД КОКЦИД (COCCOIDEA) ЗАРЕГИСТРИРОВАН ВПЕРВЫЕ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

В ходе энтомологических наблюдений, проведённых в 2025 году на территории Ферганской долины, были выявлены четыре вида кокцид, ранее не зарегистрированных в Узбекистане:Saissetia oleae, Pulvinaria hydrangeae, Pulvinaria floccifera и Lepidosaphes beckii. Эти виды обнаружены на декоративных растениях, определены повреждённые органы и растения-хозяева. Результаты исследования позволяют оценить прирост фауны кокцид и потенциальную угрозу от новых вредителей. Ключевые слова: Coccoidea, инвазивные виды, фитофаги, декоративные растения, вредители. Annotation: During entomological surveys conducted in 2025 in the Fergana Valley region, four scale insect species previously unrecorded in Uzbekistan were identified: Saissetia oleae, Pulvinaria hydrangeae,Pulvinaria floccifera, andLepidosaphes beckii. These species were found on ornamental plants, with their damaged plant organs and host species determined. The results of the study contribute to the enrichment of the scale insect fauna and allow for an assessment of the potential threat posed by new pests. Keywords: Coccoidea, invasive species, phytophagous insects, ornamental plants, pests. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda, xususan Farg‘ona vodiysida manzarali o‘simliklar tarkibi sezilarli darajada boyimoqda. Shu bilan birga, ushbu o‘simliklarga xos fitofag hasharotlar, ayniqsa koksidlar (Coccoidea), hali yetarli darajada o‘rganilmagan. Natijada ilgari e’tibordan chetda qolgan yoki umuman qayd etilmagan turlar aniqlanmoqda. Bu esa koksidlar faunasining kengayishi va invaziv zararkunandalar ulushining ortishi natijasida agroekotizimlarda biologik muvozanatga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda [5]. Koksidlar keng ozuqa spektri va yuqori ekologik moslashuvchanlikka ega bo‘lib, yangi hududlarda tez moslashadi hamda qishloq xo‘jaligi va dekorativ o‘simliklar uchun jiddiy xavf tug‘diradi. adu.uz universaljurnal.uz 100 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari ScaleNet (Dunyo bo‘yicha koksidlar haqidagi ma’lumotlar bazasi) ma’lumotlariga ko‘ra, hozirgi kunda dunyo bo‘yicha Coccoidea kenja oilasiga mansub hasharotlar 56 ta oila, 1238 ta avlod va 8579 ta turni o‘z ichiga oladi [4]. O‘zbekiston hududida esa bu ko‘rsatkich 11 oila, 67 avlod va 114 turdan iborat bo‘lib, ularning muhim qismi Farg‘ona vodiysi faunasida uchraydi [8]. So‘nggi yillarda olib borilgan tizimli entomologik tadqiqotlar natijasida respublika hududida ilgari qayd etilmagan yangi koksid turlari aniqlanmoqda. Bu esa mavjud fauna boyishiga va ularning ekologik hamda xo‘jalik ahamiyatini chuqurroq o‘rganish zaruratiga olib kelmoqda. 2025-yil bahor mavsumida O‘zbekistonning Farg‘ona vodiysiga qarashli Quva, Asaka, Andijon tumanlari va Farg‘ona shahrida entomologik kuzatuv ishlari olib borildi. Tadqiqot davomida manzarali o‘simliklardan koksid zararkunandalarining namunalari qo‘lda yig‘ib olindi. Ular laboratoriya sharoitida fiksatsiya qilinib, mikroskop ostida tayyor preparatlar shaklida o‘rganildi. Turlar morfologik belgilar asosida aniqlash kalitlari yordamida identifikatsiya qilindi [4]. Ushbu metod asosida Respublikada ilgari qayd etilmagan Saissetia oleae, Pulvinaria hydrangeae, Pulvinaria floccifera va Lepidosaphes beckii turlari aniqlanib, ularning mezbon o‘simliklari va zararlangan organlari belgilandi. Farg‘ona vodiysi hududlarida olib borilgan kuzatuvlar natijasida O‘zbekiston uchun yangi bo‘lgan to‘rt turdagi koksid zararkunandasi aniqlangan (1-jadval). 1-rasm. A)Saissetia oleae, B)Pulvinaria floccifera, C)Pulvinaria hydrangeae, D) Lepidosaphes beckii (orginal). 1 - jadval. O‘zbekiston koksidofaunasida ilk bor uchragan koksid turlari va ularning tarqalishi adu.uz universaljurnal.uz 101 aliO ralruT anaS duduH iralkilmis aquzO msiq nagnalraraZ 1 eadiccoC Shox va Pulvinaria hydrangeae Quva 22.04.2025 Acer palmatum novdalari, Steinweden 1946 tumani barglari Shox va Pulvinaria floccifera Asaka Rosmarinus 2 5.05.2025 novdalari, (Westwood, 1870) tumani officinalis barglari “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari Saissetia oleae (Olivier, Farg‘ona Ficus Shox va 3 2.05.2025 1791) shahri benjamina novdalari 4 adu.uz universaljurnal.uz 102 eadidipsaiD Lepidosaphes beckii Andijon 5.05.2025 Cycas revoluta Barglarida (Newman, 1869) tumani Saissetia oleae dunyo bo‘yicha 108 mamlakatda tarqalgan bo‘lib, u 14 oila, 40 avlod va 79 turdagi o‘simliklarga zarar yetkazadi [1, 3]. Bu turga qarshi Misrda 2009-yildan boshlab biologik kurash choralari qo‘llanilmoqda [4] (1- A) rasm). Pulvinaria hydrangeae Yevropaning Belgiyadan Koreya va Polshagacha bo‘lgan hududlarida aniqlanib, manzarali o‘simliklarga zarar yetkazuvchi sifatida tan olingan [7, 9, 10]. 2020-yilda Polshada bu turga qarshi amaliy tadqiqotlar boshlangan [4] (1-B) rasm). Pulvinaria floccifera — kosmopolit tur bo‘lib, 11 oila, 12 avlod va 15 turdagi o‘simliklarda uchraydi. U issiqxonalarda keng tarqalgan va guava hamda mango dara