ЭКОТИПЫ ПИТАНИЯ И ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ АДАПТАЦИЯ ЕЛИ ЧЁРНОЙ БОЛЬШОЙ (CINARA PICEAE PANZER, 1800) В УСЛОВИЯХ ФЕРГАНСКОЙ ДОЛИНЫ

Аннотация

This article explores the ecological characteristics and host plant spectrum of the large black spruce aphid (Cinara piceae Panzer, 1800) under the conditions of the Fergana Valley. The study reveals that this species primarily forms colonies on coniferous trees, especially Picea abies, P. tianschanica, and P. schrenkiana, with lower infestation rates on Pinus and Juniperus. At high population densities, C. piceae significantly impairs the photosynthetic capacity and growth of the host trees. Keywords: black spruce aphid, Cinara piceae, Fergana Valley, coniferous trees, feeding spectrum, phytocoenosis, population density, ecological adaptation Kirish. Cinara piceae (Panzer, 1800) – katta qora archa shirasi deb ataluvchi bu tur Picea turkumiga mansub daraxtlarning tanasi va eski shoxlari po‘stlog‘ida bahor faslida katta koloniyalar hosil qiladi. Ko‘pincha may-iyun oylarida ko‘plab qanotlilar paydo bo‘lib, populyatsiya tarqaladi. Cinara piceae katta o‘lchamli, rangsiz yoki jigarrang shira bo‘lib, archa daraxtlarining yosh novdalari va barglariga joylashadi. Asosan Yevropa va Shimoliy Osiyo mintaqalarida keng tarqalgan. Daraxtlarning o‘sishini susaytirishi va fiziologik zaiflashuviga sabab bo‘ladi. Adabiyotlar sharhi. Ko‘plab tadqiqotlarda Cinara piceaening ozuqa o‘simliklari, biologik sikli va ekologik moslashuvchanlik xususiyatlari haqida batafsil ma’lumotlar keltirilgan [2,3,4,5]. Ushbu ma’lumotlar entomologlar, o‘rmonchilar va ekologlar uchun amaliy qo‘llanma vazifasini bajaradi [4]. C.piceae turining tashqi morfologik xususiyatlari, rang va tana o‘lchamlari farqlanadi [3]. Cinara urug‘i vakillarining filogenetik aloqalari va ekologik ixtisoslashuvi molekulyar tadqiqotlar asosida ham tahlil qilingan. Xususan, qora archa shirasining boshqa ignabargli o‘simliklarda yashovchi turlari bilan genetik yaqinligi va ekologik moslashuvi tahlil etilgan. Tadqiqot natijalari bu turkumdagi shiralarning ixtisoslashgan parazitizmga moyilligi borligini ko‘rsatadi [3,5]. Tadqiqot va material uslublari. Shira namunalarini yig‘ish, qayta ishlash va ulardan kollеksiyalar tayyorlashda V.B.Golub, M.N.Surikov va A.A.Prokinlarning “Hasharotlar kollеksiyasi: yig‘ish, qayta ishlash va matеriallarni saqlash” nomli mеtodologik qo‘llanmasidan foydalanildi. Tadqiqotlar davomida shiralardan ularning koloniyadagi soniga qarab 10 tadan 50 tagacha namunalar adu.uz universaljurnal.uz 123 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari olindi. O‘lcham va morfomеtrik bеlgilari jihatdan zarur bo‘lgan namunalaridan laboratoriya sharoitida 50 dan ortiq doimiy prеparatlar tayyorlandi. Muhokama va natijalar.Cinara piceae uzunligi taxminan 2,5–5 mm, uzun oyoqli va kichik boshli, tanasi cho‘zilgan shaklga ega. Antennalari uzun, ko‘pincha tanasining yarmiga yetadi. Polimorfik tur hisoblanib, qanotli va qanotsiz shakllari mavjud. C.piceae asosiy oziqlanish manbai — ignabargli daraxtlarning novdalari va poyalari hisoblanadi. Cinara piceae shirasi asosan Picea avlod ovakillari bilan oziqlanadi. Eng asosiy oziqa manbai – Picea abies, u yerda katta koloniyalar hosil qiladi. Shuningdek, Picea tianschanica va Picea schrenkiana ham oziqlanish uchun muhim hisoblanadi. Pinus turlari va Juniperus daraxtlarida oziqlanish kamroq, lekin kuzatishlarda ushbu o‘ssimliklarda ham koloniyalar aniqlandi (29.04.2025). Bu daraxtlar asosan quruq yoki yarim quruq hududlarda o‘sadi. Abies daraxtlarida esa oziqlanish juda kam va u asosiy ozuqa manbai emas. Shira asosan yosh novdalar va barglardan oziqlanadi, bu esa daraxtlarning zaiflashishiga olib keladi. C.piceae yirik koloniya hosil qilganda daraxtning fotosintez faoliyatiga jiddiy salbiy ta’sir qiladi. Yangi ekilgan yoki zaif daraxtlar nobud bo‘ladi (1-jadval). 1-jadval Cinara piceae shirasining ozuqa o‘simliklari va oziqlanish sharoitlari Oziqlanish Ozuqa o‘simligi Sharoit Izohlar joyi nam, tog‘ tabiiy yosh novdalar, asosiy oziqlanish manbai, katta Picea abies senozlar barglar koloniyalar hosil qiladi tog‘li hududlar, Picea nisbatan sovuq novdalar, Farg‘ona vodiysi va unga yaqin tianschanica iqlimli tabiiy barglar hududlarda uchraydi senozlar tog‘ va tog‘oldi novdalar, Sharqiy O‘zbekistonda uchraydi, Picea schrenkiana madaniy senoz barglar oziqlanish uchun mos quruq va yarim novdalar, quruq sharoitlarda yaxshi Pinus sylvestris quruq madaniy barglar moslashgan, ba’zan oziqlanadi senozlar quruq tog‘ tabiiy novdalar, Pinus pallasiana kamroq oziqlanadi senozlar barglar Pinus brutia var. quruq, yarim quruq novdalar, mahalliy iqlim sharoitida uchraydi, eldarica madaniy senozlar barglar kam oziqlanadi quruq, tog‘ tabiiy novdalar, Juniperus kamroq oziqlanadi senozlari barglar odatda oziqlanishda asosiy ozuqa nam, tog‘ tabiiy novdalar, Abies manbai emas, lekin mayda senoz barglar koloniyalar mavjud Cinara piceaening ozuqa o‘simliklariga joylashuvi faqat tur darajasida emas, balki mikroiqlim ya’ni soya, namlik, havo harorati bilan chambarchas bog‘liq. Tuproqning fizi