РАСПРОСТРАНЕНИЕ И БИОЭКОЛОГИЯ ТОПОЛЯ ЛИСТОЕДА ВЕТЕРИНАРНОГО (CHRYSOMELA POPULI LINNAEUS, 1758) В ФЕРГАНСКОЙ ДОЛИНЕ

Аннотация

This article examines the distribution, life-cycle stages, and population dynamics of the poplar leaf beetleChrysomela populi Linnaeus, 1758 under the conditions of the Fergana Valley. Entomological observations revealed that the pest produces several generations per year and causes considerable damage to leaves in both larval and adult stages. Climate parameters, phytocoenosis type, and agrotechnical practices exert strong influences on the development of Ch. populi. Detailed information is provided on the species’ phenology, diagnostic morphological traits, and overwintering period. These findings are essential for designing integrated control measures and supply the ecological and practical basis required to protect poplar plantations in the Fergana Valley. Keywords. Chrysomela populi, leaf beetle, Fergana Valley, poplar, bioecology, population dynamics, metamorphosis, pest insect, larva, imago, integrated pest management, entomological monitoring Kirish.Chrysomela populi Linnaeus, 1758 (terak bargxo‘ri) – Chrysomelidae oilasiga mansub hasharot, asosan terak Populus va tol Salix kabi manzarali daraxtlarning barglari bilan oziqlanadi. Ushbu tur juda keng tarqalgan bo‘lib, Yevropa, Sibir, Kavkaz, Markaziy Osiyo, jumladan O‘zbekiston hududlarida uchraydi. Terak bargxo‘rining ko‘payishi natijasida yosh terakzorlarda barglarning to‘liq yemirilishi sodir bo‘lib, daraxtlar biomasasi kamayishi yoki hatto ko‘chatlarning adu.uz universaljurnal.uz 129 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari qurib qolishi mumkin. Shu sababli Ch. populi O‘zbekistonda terak plantatsiyalari uchun xavfli zararkunanda sifatida qayd etilgan. Adabiyotlar tahlili. Chrysomela populi – bargxo‘r qo‘ng‘izlar oilasiga mansub defoliator zararkunanda bo‘lib, Salicaceae oilasiga kiruvchi o‘simliklarda yashaydi va oziqlanadi [1]. O‘zbekiston sharoitida bu zararkunanda asosan tog‘oldi va nam hududlarda, xususan Farg‘ona vodiysining balandlik mintaqalarida keng tarqalganligi aniqlangan [2].Ch. populi to‘liq metamorfoz yo‘li bilan rivojlanadi, tuxum – lichinka – g‘umbak – imago bosqichlarini o‘tadi, bu esa bir mavsumda bir necha avlod rivojlanishini ta’minlaydi. Lichinkalari va imago holatdagi qo‘ng‘izlar faol ravishda barglarni kemirib, terak ko‘chatlarida katta defoliatsiya keltirib chiqaradi, bu daraxtlarning fotosintez va o‘sish jarayonini izdan chiqaradi [3]. Turli terak navlari barglari ushbu qo‘ng‘iz uchun turlicha to‘yimlilikka ega bo‘lib, oq terak (Populus alba) barglari bilan oziqlangan zararkunandalar past ko‘payish darajasini ko‘rsatadi [4]. Zararkunanda sonining maksimal ko‘payishi ko‘pincha antropogen faktorlarga, xususan monokultura plantatsiyalar va noto‘g‘ri agrotexnik yondashuvlarga bog‘liq [2]. Material va tadqiqot uslublari. Ushbu tadqiqot Chrysomela populi ning Farg‘ona vodiysi sharoitidagi tarqalishi, biologik rivojlanish bosqichlari, populyatsiya dinamikasiga ta’sir etuvchi omillar va ularni nazorat qilish usullarini o‘rganishga qaratilgan. Izlanishlar 2023–2024 yillarda Farg‘ona vodiysi, xususan, Farg‘ona viloyatining Beshariq, Toshloq, Namangan viloyatining Pop va To‘raqo‘rg‘on tumanlari hududlarida olib borildi. Entomologik kuzatuvlar uchun mazkur hududlardan tabiiy va madaniy fitotsenozlarga ega bo‘lgan 12 ta nuqtadan namunalar olindi. Har bir nuqtada o‘simlik ustida kuzatuvlar olib borilib, Ch. populining har xil rivojlanish bosqichlari hamda fenologik va ekologik holatlari qayd etildi. Namuna olishda qo‘lda yig‘ish, entomologik tarmoq va barglarni qirqib olish usullari qo‘llanildi. G‘umbaklanish joylari va qishlov bosqichi tabiiy sharoitda kuzatilib, tuproq yuzasi va xazon qatlamlari ichida joylashgan bosqichlar sanab chiqildi. Monitoring natijalari asosida zarar darajasi toifalarga ajratildi: 1) past (≤10% barg shikastlangan); 2) o‘rta (10– 30%); 3) yuqori (30% dan ortiq). Biologik va agrotexnik nazorat usullari doirasida mavjud yirtqich entomofauna soni qayd qilindi. Muhokama va natijalar. Ch. populi to‘liq metamorfoz yo‘li bilan rivojlanadi, ya’ni tuxum- lichinka-g‘umbak-imago bosqichlarini o‘tadi. Uning voyaga yetgan imagosi o‘rtacha 9–13 mm uzunlikka ega bo‘lib, urg‘ochilari erkaklarga nisbatan biroz yirikroq bo‘ladi. Qo‘ng‘iz tanasi oval- silindrsimon, qanot usti qismi yorqin qizil-to‘q sariq rangda, boshi va ko‘krak qismi hamda oyoq- mo‘ylovlari qora yoki to‘q ko‘k tusda bo‘ladi. Elitralarning bazal qismida mayda qora dog‘ bo‘lib, bu Ch. populi turiga xosdir. Erkak va urg‘ochi individlar tashqi ko‘rinishda juda o‘xshash, faqat urg‘ochi qo‘ng‘iz tanasi nisbatan yirik va qorin qismi biroz bo‘rtiqroq bo‘lishi bilan ajralib turadi. Ch. populi qo‘ng‘izlari ilk bahorda, terak va tol daraxtlari barg chiqarishi bilan faollashadi. Farg‘ona vodiysi sharoitida qishdan chiqib tirik qolgan imagolar odatda aprel oyining oxiri may boshlarida o‘simliklarda paydo bo‘ladi. Voyaga yetgan qo‘ng‘izlar barglar bilan 2–3 kun oziqlanganidan so‘ng juftlashadi. Urg‘och