РОЛЬ ЭНТОМОФАГОВ В ФОРМИРОВАНИИ ПОЛИМОРФИЗМА СОКА

Аннотация

В статье освещается полиморфизм тлей (крылатые и бескрылые морфы, половые и партеногенетические поколения) под влиянием энтомофагов (божьи коровки, сирфиды, златоглазки). В условиях Ферганской долины рассматриваются генетические и экологические факторы, распространение вредителей и меры биоконтроля. Анализируется эволюционное значение полиморфизма и регуляция фенотипа потомства. Особое внимание уделено женским особям, формирующим варианты потомства. Ключевые слова: тли, полиморфизм, энтомофаги, крылатая форма, партеногенез, генетический фактор, экосистема, биоконтроль. Annotation: This paper highlights aphid polymorphism (winged/wingless morphs, sexual/parthenogenetic generations) under entomophagous influence (ladybird beetles, syrphids, lacewings). Genetic and ecological factors, pest dispersal, and biocontrol strategies are examined in the Fergana Valley. The evolutionary significance of polymorphism and female aphid–regulated offspring phenotypes are analyzed. Adaptive value in resource shifts is underscored. Keywords: aphids, polymorphism, entomophages, winged morph, parthenogenesis, genetic factor, ecosystem, biocontrol. Shiralar polimorfizmi, ya’ni bitta tur doirasida muhitga bog‘liq holda turli fenotiplarning shakllanishi, entomologiya va evolyutsion biologiyada dolzarb tadqiqot mavzularidan biridir. Mintaqamiz sharoitida uchraydigan shiralar (Aphididae) turli iqlimiy va mavsumiy o‘zgarishlarga moslashish uchun qanotli va qanotsiz morflar, jinsiy va partogenetik avlodlar, turli ranglarda bo‘lish kabi polimorfik shakllarni namoyon etadi. Bu hodisa bargxo‘r zararkunandalar sifatida ular keltirishi mumkin bo‘lgan ekologik va qishloq xo‘jaligi tahdidlarini kuchaytiradi. Shuningdek, shiralar bilan birga yashovchi yirtqichlar va parazit hasharotlar mazkur polimorfizm jarayoniga muhim ta’sir o‘tkazadi. Misol uchun, xonqizi lichinkalari, sirfida pashshalari va Chrysopidae oilasi vakillari kabi entomofaglar shiralar koloniyalarini kamaytirishda asosiy tabiiy kushanda bo‘lib, shiralarning qanotli morfalarini shakllanish tezligini kuchaytirishi mumkin. Ushbu tezisda shiralarda kuzatiladigan polimorfizm turlari, genetik va epigenetik asoslar hamda vodiy ekotizimlaridagi evolyutsion ahamiyati bayon etilgan. Shuningdek, hayot siklida ko‘payish xususiyatlarining almashinuvi, ya’ni geterogoniya, ushbu polimorfizm samaradorligini oshiradi. Bunday fenotipik o‘zgarishlarning mexanizmlari va ekologik rolini o‘rganish taqozo etiladi. Olingan natijalarning ko‘rsatishicha, morfologik polimorfizm shiralarning diqqatga sazovor xususiyati ekanligi yana bir bor o‘z ifodasini topdi. Qanotli va qanotsiz morflarning parallel rivojlanishi, shuningdek, ba’zi ijtimoiy turlarda uchraydigan “askari” lichinkalar tufayli bir turning o‘zida anchagina fenotipik xilma-xillik vujudga keladi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, qanotli shakllar adu.uz universaljurnal.uz 135 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari koloniyadagi resurs tanqisligi, populyatsiya zichligi yoki yirtqich xavfi kabi omillarga javoban tez- tez ro‘y beradi. Bu jarayonda urg‘ochi shiralar avlod embrionlarining rivojlanish bosqichida qaysi fenotip hosil bo‘lishini belgilaydi. Ba’zi turlarda erkaklar ham qanotli va qanotsiz shakllarga ajralib, genetik polimorfizm ko‘rinishini namoyon qiladi. Olingan kuzatuvlarga ko‘ra, no‘xat shirasi (Acyrthosiphon pisum) singari turlar misolida erkaklardagi qanotli/qanotsizlik bitta xromosomaga bog‘langan gen bilan boshqarilishi evolyutsion jihatdan dalillangan bo‘lsa, urg‘ochilarning qanotliligi ko‘proq muhitga moslashgan plastiklik sifatida namoyon bo‘ladi. Bundan tashqari, koloniyada tabiiy dushmanlar paydo bo‘lishi ham qanotli shakllar nisbatini oshiradi. Yirtqich qo‘ng‘izlar yoki parazit ari kirib kelishi shiralarga xavf signali (masalan, kimyoviy feromon) bo‘lib, urg‘ochi shira keyingi avlodni qanotli shaklda berishni tezlashtiradi. Qolaversa, ba’zi ijtimoiy shiralar koloniyasida askar lichinkalar himoya vazifasini bajarib, entomofaglar hujumini cheklaydi. Ushbu ixtisoslashgan morphlar yirtqich hasharotlarni to‘sib, boshqa morflarning tez ko‘payishiga sharoit yaratadi. Qanotli va qanotsiz morfalar o‘rtasidagi o‘zaro farqlarning anatomik va funksional taqqoslanishi shuni ko‘rsatadiki, qanotsiz urg‘ochilar asosan tez tug‘ish (bo‘g‘inlar soni soni baland), yirik va yaxshi rivojlangan reproduktiv organlari orqali ajralib turadi, qanotli urg‘ochilar esa uchishga ixtisoslashganligi sababli kichikroq tana o‘lchamiga, uzun oyoq va mo‘ylovlarga ega bo‘lib, baribir avlod tug‘ish qobiliyatini saqlab qoladi. Ko‘p hollarda to‘liq qanotli morfаlar koloniyani tark etib, yangi o‘simlik yoki muhitga ko‘chish funksiyasini bajaradi. Bu dispersal jarayoni gen oqimiga ham, ekotizimlar bo‘ylab zararkunandalar tarqalishiga ham ta’sir qiladi. Shuningdek, erkaklardagi qanotliligi qat’iy genetik nazoratda bo‘lgan turlar misoli ayrim populyatsiyalarda qanotli erkaklar ustunlik qilsa, boshq