ВРЕДИТЕЛИ ФИСТАШЕК (PISTACIA VERA L.)

Аннотация

Работа направлена на изучение состава энтомокомплекса фисташки (Pistacia veraL.), биоекологических особенностей вредных и полезных насекомых, а также их влияния на физиологию растений. На основе экологически безопасных методов борбы с вредными организмами, включая биологические и агротехнические мероприятия, разработаны эффективные рекомендации. Полученные резултаты освещают информатсию, способствующую повышению урожайности фисташковых плантатсий и снижению уровня экономического ущерба, наносимого вредными насекомыми. Ключевые слова: Фисташка, ореховый плод, энтомофауна вредителей, биоэкологические особенности, экономическая эффективност, биологическая и химическая борба. Annotation.The study is aimed at investigating the composition of the pistachio(Pistacia vera L.) entomocomplex, the bioecological characteristics of harmful and beneficial insects, and their impact on plant physiology. Environmentally safe control methods against harmful organisms, including biological and agrotechnical measures, were used to develop effective recommendations. Based on the obtained results, information has been provided to help increase the productivity of pistachio plantations and reduce the level of economic damage caused by harmful insects. Keywords: Pistachio, nut fruit, pest entomofauna, bioecological characteristics, economic efficiency, biological and chemical control. Pista (Pistacia vera L.) o‘simligi Markaziy Osiyoda qadimdan yetishtirib kelinayotgan yong‘oqmevali daraxt bo‘lib, O‘zbekiston hududida ham keng tarqalgan. Pista daraxtlari turli xil zararkunanda hasharotlar, ayniqsa, bo‘g‘imoyoqlilar uchun sevimli ozuqa manbai bo‘lib xizmat qiladi [3]. O‘zbekiston sharoitida pista daraxtlariga zarar yetkazuvchi asosiy zararkunandalar qatoriga Anapulvinaria pistaciae (Bodenheimer) ham kiradi [2]. Bu zararkunanda pista barglari va novdalariga zarar yetkazib, hosildorlikka salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Pista daraxtlarida zararkunandalar bilan kurashishda agrotexnik usullar, masalan, qishloq xo‘jaligi chiqindilarini tozalash va daraxtlarni to‘g‘ri parvarish qilish muhim ahamiyatga ega [4]. Mazkur tadqiqotlar natijasida ishlab chiqilgan ilmiy asoslangan kurash chora tadbirlari pistazorlarning yuqori hosildorligi, ekologik barqarorligi va iqtisodiy samaradorligini ta’minlashga xizmat qiladi[4]. adu.uz universaljurnal.uz 146 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari Pista daraxtlarini barg, tana va meva zararkunandalaridan asosan Anapulvinaria pistaciae (Bodenheimer), Pista bargxo‘ri - (Labidostomis stenostomci Ws.), Pista qurti-(Recuvararia pistaciicola Dan.), Pista qalqandori-(Lepidasaphes pistaciaArch.) kabilar zararlaydi. Quyida, pistaning asosiy zararkunandalarini bioekologik xususiyatlarini ko‘rib chiqamiz. Anapulvinaria pistaciae (Bodenheimer) – pista daraxtlarida uchraydigan pista yostiqsimon (yostiqcha shaklidagi) qurti bo‘lib, hayot sikli bir necha asosiy bosqichdan iborat. Bahor oylarida urg‘ochi hasharotlar tuxum qo‘yadi. Tuxumlar bir necha hafta ichida lichinkalarga aylanadi [2]. Lichinkalar yosh barg va novdalarga yopishib, o‘zlarining ozuqa olish faoliyatini boshlaydi. Lichinkalar o‘sib, bir necha marta qobiq tashlab rivojlanadilar va o‘smir bosqichiga o‘tadilar. O‘smir bosqichidan so‘ng, ular voyaga yetgan hasharotlarga aylanadi. Voyaga yetgan urg‘ochilar o‘z navbatida yangi tuxumlar qo‘yib, populyatsiyadagi individlar sonini ko‘paytiradi[2]. Anapulvinaria pistaciae turi bir yilda bir yoki ikki avlod berishi mumkin, bu esa iqlim va ekologik sharoitlarga bog‘liq. Issiq va nam iqlim sharoitida populyatsiyaning ko‘payish tezligi oshadi. Ular o‘z hayoti davomida ko‘p miqdorda shirin suyuqlik ajratadi, bu suyuqlik o‘simlik ustida qoplama hosil qilib, qo‘ziqorin infeksiyalari rivojlanishiga ham zamin yaratadi. Hayot siklining har bir bosqichi pista daraxtlari uchun o‘ziga xos xavf tug‘diradi [2]. Pista qalqandori-(Lepidasaphes pistacia Arch.) Pista qalqondori Markaziy Osiyo, Janubiy Qozog’iston Eron va Suriyada uchraydi[6]. Pista qalqondori pista barglarini so‘rib quvvatidan ketkazadi va ko‘payib ketganda pistani barvaqt ochilib to‘kilib ketishiga sabab bo‘ladi. Pista qalqondori urg’ochisininig gavdasi nok shaklda, orqaga qarab kengaygan, qalqandorning uzunligi 1,25-2,0 mm va yo‘g’onligi 1,00-1,25 mm qorin bo‘limi oq ingichka, oq, o‘rtasi uzunasiga yoriqdir. Birinchi po‘st tashlashdagi terisi sariq, ikkinchisidagi esa jigar rang pigidaysi uch juft bo‘lakchali bo‘ladi. Erkagining qalqoni kambar, oqimtir, uzunligi 0.75-1.00 mm va yo‘gonligi 0.3mm, lichinka terisi och sariq. Lichinkalar va voyaga yetgan qalqondorlar pista barglarini, barg bandlarini va g’ozasini so‘rib, bargning ikkala tomondagi tomirlari bo‘ylab g’alalar hosil qiladi. Bu qalqondorlar pistadan boshqa hech qanday o‘simlikarda uchramaydi [6]. Pista bargxo‘ri-(Labidostomis stenostomci Ws.). Pista bargxo‘ri Markaziy Osiyoda pistazorlarnnng eng xavfli zararkunandasi hisoblanadi. Bu qo‘n