К ИЗУЧЕНИЮ ЛИТЕРАТУРЫ О БАБОЧКАХ-ОБСЕРВАТОРИЯХ (LEPIDOPTERA, SESIIDAE)

Аннотация

Стеклянний бабочки — это разновидность бабочек с прозрачными крыльями, похожими на пчелиные. Они широко распространены в различных регионах мира, а их образ жизни напрямую трофически связан с растениями. Личинки видов, относящихся к этому семейству, наносят серьезный ущерб стеблям и корням растений, оказывают отрицательное воздействие на декоративные деревья и сельское хозяйство. В данной диссертации обобщены важные сведения из научной литературы по биологии и распространению видов бабочек. Ключевые слова: Бабочка, Sesiidae, яйцо, личинка, пупа, имаго, Ферганская долина, яблонная стеклянница, феромон. Annotation: The Clearwing-wing moths are a type of butterfly that looks like bees and has transparent wings. They are widespread in various regions of the world, and their lifestyle is directly trophically linked to plants. The larvae of species belonging to this family cause serious damage to the stems and roots of plants, negatively affecting ornamental trees and agriculture. This thesis summarizes important information from the scientific literature on the biology and distribution of the clearwing butterflies. Keywords: Clearwing-wing moths, Sesiidae, egg, larva, pupa, adult, Fergana valley, apple clearwing moth, pheromone Tiniqqanotli kapalaklarning hayot sikli to‘rtta bosqichdan iborat: tuxum, lichinka, pupa va imago. Lichinka bosqichida ular o‘simliklar poyasi, ildizi yoki po‘stlog‘ining ichida rivojlanadi va oziqlanadi. Natijada o‘simliklarning o‘sishiga va hosildorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ularning aksariyati o‘simliklarning ichki to‘qimalarida yashaydi, bu esa ularni ekologik jihatdan moslashuvchan qilib, tarqalish imkoniyatlarini oshiradi. Hozirgi vaqtda Sesiidae oilasining dunyo faunasi quyidagicha tasniflanadi: 2 yoki 3 suboila, 9 yoki 10 qabila, 149 uruqqa mansub 1352 tur va 48 kenja turlardan iborat [1]. Oila vakillari zoogeografik nuqtai-nazardan quyidagi ekologik zonalarga ko‘ra, Palearktika zoogeografik viloyati bo‘yicha 347 tur, Nearktika zoogeografik viloyati bo‘yicha 121 tur, Neotropik zoogeografik viloyati bo‘yicha 268 tur, Efiopiya zoogeografik viloyati bo‘yicha 237 tur, Oriyental zoogeografik viloyati bo‘yicha (shu jumladan Janubiy Xitoy, Tayvan, Papua-Yangi Gvineya) 415 tur hamda Avstraliya zoogeografik viloyati bo‘yicha 15 tur tarqalgan [1]. Tiniqqanotli kapalaklar bo‘yicha tadqiqot natijalari sun’iy feromonlardan foydalanish hisobiga nisbatan sezilarli darajada kengaydi. So‘nggi 20 yil ichida ushbu oilaga oid bir nechta muhim adu.uz universaljurnal.uz 167 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari ilmiy monografiyalar chop etilgan [2]. Natijada Gʻarbiy Palearktika faunasi yaxshi o‘rganilgan bo‘lsa-da, Markaziy Osiyo hududida tiniqqanotli kapalaklar hali to‘liq o‘rganilmagan. So‘nggi yillarda Markaziy Osiyoga qilingan ekspedisiyalar natijasida bir nechta yangi turlar aniqlangan va tavsiflangan [2]. Rossiya Federasiyasining Orenburg viloyati va Boshqirdiston Respublikasidan Microsphecia brosiformis (Hübner, 1813) tiniqqanotining yangi topilmalari keltirilgan. Bu tur Janubiy Ural faunasi uchun ilk bor qayd etilgan. Turning Yevropa qismidagi areali chegarasi sharqqa qarab deyarli 900 km kengaydi. Erkaklari sun’iy sintez qilingan feromonlarga jalb qilingan. Kapalaklar tog‘li yashash joylarida uchragan, ammo ushbu turning Ural, Gʻarbiy Sibir va Shimoliy Qozog‘iston dashtlarida keng tarqalgan bo‘lishi taxmin qilinmoqda. Janubiy Uralda 15 taga yaqin tiniqqanot turlari uchrashligi haqida ma’lumotlar keltirilgan [4]. Markaziy Osiyodagi tadqiqotlar 2007-2009-yillardagi Tojikiston hududida tashkil etilgan ekspedisiyalar davomida ilgari fanga noma’lum bo‘lgan Bembecia Hübner (1819) avlodiga mansub yangi kapalak turi topilgan (Bembecia aye) va tavsiflangan [3]. So‘nggi vaqtlarda Almata viloyati (Qozog‘iston)dagi olma bog‘larida olma tiniqqanotli kapalagi (Synanthedon myopaeformis) sonining keskin oshishi kuzatilmoqda [5]. Ushbu zararkunanda bog‘dorchilikka katta zarar etkazishi mumkin, ammo ko‘plab bog‘bonlar bu zararkunanda haqida bilmasligi mumkin. Bir qarashda bu tur zararkunanda sifatida qabul qilinmasligi mumkin, chunki tashqi ko‘rinishi bilan biroz asalariga o‘xshaydi. Qozog‘istonda ilgari olma tiniqqanoti faqat shimoliy va shimoli-g‘arbiy hududlar uchun qayd etilgan edi. So‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, u mamlakatning janubi va janubi-sharqida tez-tez uchray boshladi [5]. Shuni ta’kidlash kerakki, janubi-sharqiy Qozog‘istonda olma tiniqqanotini o‘rganishni davom ettirish zarur, chunki u ko‘p turlarga zarar yetkazuvchi xavfli zararkunanda bo‘lib, ommaviy ko‘payish to‘lqinlarini berishi va yangi yashash joylariga tarqalishi mumkin. Shu sababli, bog‘dorchilik sohasida olma tiniqqanotini o‘rganish dolzarb masala hisoblanadi. Ushbu tur Yevropa, Kichik Osiyo, Yaqin Sharq, Shimoliy va Gʻarbiy Afrika, Shimoliy va Janubiy Amerikada uchraydi. Sobiq ittifoq hududida Rossiya Federasiyasining Yevropa qismidagi o‘rmon-dasht va dash