ФОРМИРОВАНИЕ ЦЕНОПОПУЛЯЦИЙ ACANTHOPHYLLUM ALBIDUM В УСЛОВИЯХ РАЗЛИЧНЫХ АНТРОПОГЕННЫХ ВОЗДЕЙСТВИЙ В РЕГИОНАХ АДИРА

Аннотация

This article examines the formation of Acanthophyllum albidum cenopopulations in the hilly regions of the Fergana Valley under the influence of anthropogenic pressure and environmental conditions. The study determined the population structure, distribution patterns, reproductive success, and ecological adaptation of the plant. Anthropogenic factors, particularly land use and agricultural activities, lead to changes in cenopopulations. The research results contribute to the development of recommendations for the conservation and sustainable use of Acanthophyllum albidum. Key words: Acanthophyllum albidum, Fergana Valley, hilly zone, anthropogenic pressure, cenopopulation, population density, reproductive success, ecological adaptation, soil erosion, conservation. Kirish Farg‘ona vodiysi O‘rta Osiyoning ekologik va biogeografik jihatdan muhim mintaqalaridan biridir. Uning adir zonasidagi o‘simlik turlari turli tabiiy va antropogen omillar ta’siriga duch keladi (Abdullaev & Rakhimov, 2020). Acanthophyllum albidum (Caryophyllaceae oilasi) kserofit o‘simlik sifatida adirlarda keng tarqalgan bo‘lib, yuqori ekologik moslashuvchanlikka adu.uz universaljurnal.uz 181 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari ega. U qurgoqchilik va ekstremal iqlim sharoitlariga chidamliligi bilan ajralib turadi. Biroq, antropogen omillar, xususan, qishloq xo‘jaligi, infratuzilma rivojlanishi va pastki o‘simlik qoplamalarining yo‘q qilinishi uning senopopulyatsiyalariga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu tadqiqotning maqsadi Farg‘ona vodiysining adir hududlaridagi Acanthophyllum albidum senopopulyatsiyalarining shakllanishiga muhit sharoiti va antropogen omillarning ta’sirini baholashdir. Tadqiqot Farg‘ona vodiysining adir zonasida (balandligi 600–1200 m) amalga oshirildi. Bu hudud lyoss va lyosslashgan gil jinslari, toshshag‘allardan iborat bo‘lib, kontinental iqlimga ega. Tadqiqot uchun Namangan, Chust va Pop adirlari tanlandi, chunki ularda antropogen bosim turli darajada namoyon bo‘ladi. O‘simlikning zichligi, tarqalish namunasi va yosh strukturasi 1 m² maydondagi transeyektlar yordamida aniqlandi. Transeyektlar 50 m uzunlikdagi chiziqlar bo‘yicha joylashtirildi, har bir maydonda 10 ta transeyekt o‘rnatildi. Urug‘larning unuvi va ko‘payish koeffitsiyenti laborator sharoitida tahlil qilindi. Urug‘ unuvi tuproqda va laboratoriyada standart sharoitlarda (25°C, 60% namlik) o‘lchandi. Tuproqning namligi, kislotaligi (pH) va ozuqa moddalari (azot, fosfor, kaliy) miqdori kimyoviy tahlil usullari bilan o‘lchandi. YErdan foydalanish darajasi, qishloq xo‘jaligi faoliyatining ta’siri statistik usullar yordamida baholandi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Acanthophyllum albidum senopopulyatsiyalarining strukturasi antropogen bosim darajasiga qarab o‘zgaradi. Namangan adirlarida populyatsiya zichligi 10–15 o‘simlik m² ni tashkil etsa, Chust adirlarida antropogen faoliyat ta’sirida bu ko‘rsatkich 5–7 o‘simlik m² ga kamaydi (t(198)=3.45, p<0.01). Yosh strukturasi tahlili shuni ko‘rsatdiki, antropogen bosim kuchli bo‘lgan hududlarda yuvenil o‘simliklar ulushi 15–20% ga kamayib, generativ o‘simliklar ustunlik qiladi (χ²=12.34, df=2, p<0.05). Diagramma 1: Populyatsiya zichligining taqsimoti Chust va Pop adirlarida o‘sayotgan Acanthophyllum albidum o‘simliklarining gabitusi g‘ovak yostiqsimon shaklga ega bo‘lib, o‘rtacha balandligi 20–40 sm (ba’zi hollarda 40–60 sm) ni tashkil etadi. Barglarining uzunligi 2–2.5 sm, gulkosacha barglari 6–9 mm, tishchalarining uzunligi 2–3 mm bo‘lib, naycha uzunligining 1/3 qismiga teng. Gultojbarglari 3–4 tadan bo‘lib, och pushti rangda, asosi qizg‘ish, uzunligi 10–11 mm, uchi to‘mtoq va asosi tomon ingichkalashib boradi. Bitta kallakcha to‘pgul o‘rtacha 51 ta gulchadan tashkil topgan. To‘pgullar 3, 5, 9, 11 va 1 gullik dixaziylardan tuzilgan. Ikki yon dixaziylarning har biri 2 ta 3 gullik va 1 ta 9 gullik bo‘lib, 9 gullik dixaziy 3 ta 3 gullik dixaziylardan iborat. Markaziy dixaziy 2 ta 5 gullik va 1 ta 11 gullik dixaziylardan tuzilgan, 5 gulliklari 2 ta 1 gullik va 1 ta 3 gullik dixaziylardan, oxirgisi esa 2 ta 3 gullik va 1 ta 5 gullik dixaziylardan iborat (Ilova A). Iqlim haroratiga ko‘ra, o‘simlik iyun davomida gullaydi, changchilari 10 ta, urug‘chisi 2 ta ustundan iborat bo‘lib, 4 ta urug‘kurtak hosil qiladi. Mevasi 1–2 ta urug‘li yong‘oqcha shaklida bo‘ladi. Antropogen bosim yuqori bo‘lgan hududlarda (Chust va Pop adirlari) urug‘larning unuvi 30– 40% ga pasaydi (F(2,297)=8.76, p<0.01). Namangan adirlarida esa unuvi 70–80% ni tashkil etadi. adu.uz universaljurnal.uz 182 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari Ko‘payish koeffitsiyenti (R₀) antropogen bosimsiz hududlarda 1.8–2.2, bosim yuqori bo‘lgan hududlarda 0.9–1.2 ni tashkil etdi (t(148)=4.12, p<0.001). Diagramma 2: Urug‘ unuvining antropogen bosimga bog‘liq o‘zgarishi Tuproqning namligi Namangan adirlarida 12–15%, Chu