БИОЭКОЛОГИЯ И РАСПРОСТРАНЕНИЕ ЛЕКАРСТВЕННЫХ РАСТЕНИЙ СЕМЕЙСТВА AMARANTHACEAE JUSS., РАСПРОСТРАНЕННЫХ В СУРХАНСКОМ ГОСУДАРСТВЕННОМ ЗАПОВЕДНИКЕ

Аннотация

Растения, принадлежащие к семейству Amaranthaceae Juss., обладают морфологической и экологической адаптивностью, а также их значение в медицине и пищевой промышленности, отличаются от многих дикорастущих и культурных видов растений хорошим ростом на засоленных почвах и засухоустойчивостью. Листья и ветви этого растения используются в народной медицине для лечения многих заболеваний, в то же время они имеют высокую питательную ценность и научно оценены как перспективные галофитные растения при рекультивации пустынных пастбищ. Семейство Amaranthaceae Juss. насчитывает 2032 вида [13], относящихся к 197 родам. В Средней Азии встречается 292 вида этого семейства из 53 родов [1,2], в Узбекистане 91 вид из 47 родов [7], в Сурхандарье 77 видов из 36 родов и 10 видов из 7 родов на территории Сурханского государственного заповедника.5 видов, принадлежащих к семейству Amaranthaceae Juss., распространенных на территории заповедника, обладают лечебными свойствами, и ниже я отдельно остановлюсь на этих видах. Ключевые слова: Amaranthaceae Juss., лекарственный, род, вид, засоленный, холм, пастбище, заповедник, флора, рекультивация, семейство. Annotation: Plants belonging to the Amaranthaceae Juss. family have morphological and ecological adaptability, as well as their importance in medicine and the food industry, unlike many wild and cultivated plant species, they grow well in saline lands and are distinguished by drought resistance. The leaves and branches of the plant belonging to this family are used in folk medicine for the treatment of many diseases, and their nutritional value is also high, and they have been scientifically evaluated as promising halophytes for the reclamation of desert pastures. The Amaranthaceae family consists of 2032 species [13] belonging to 197 genera. In Central Asia, 53 genera and 292 species [1,2] of this family are found, in Uzbekistan - 47 genera and 91 species [7], in Surkhandarya - 36 genera and 77 species, and in the territory of the Surkhan State Reserve - 10 species belonging to 7 genera.5 species of theAmaranthaceaeJuss. family, distributed in the territory of the reserve, have medicinal properties, and I will dwell on these species separately below. adu.uz universaljurnal.uz 212 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari Keywords: Amaranthaceae Juss., medicinal, genus, species, saline, foothill, pasture, reserve, flora, reclamation, family. Kirish: Surxon davlat qo‘riqxonasi Pomir-Oloy togʻ tizmasining Janubi-Gʻarbiy qismi hisoblangan Koʻhitang tizmasining sharqiy yonbagʻrida joylashgan. Maʼmuriy jihatdan Surxondaryo viloyatining Sherobod tumani hududiga qarashli. Qoʻriqxona hududi shimoldan Tangidara soyi bilan chegaralanadi. Sharqiy chegarasi Xatak, Xoʻjanqo, Qizilolma, Shalqon, Kampirtepa, Sherjon va Vandob qishloqlari bilan, janubiy hududi Xoʻjaikon tuz koni bilan tutashib ketgan. Koʻhitang tizmasining gʻarbiy yonbagʻri Turkmaniston Respublikasining hududi boʻlib, Koytendag qoʻriqxonasi joylashgan. Surxon qoʻriqxonaning umumiy yer maydoni 24554 ga boʻlib, murakkab geomorfologik tuzilishga ega. Oʻrtacha suv ayirgʻich balandligi markaziy qismida 3137 m Kampirtepa boʻlimining Ayribobo choʻqqisi [6]. Surxon davlat qoʻriqxonasi florasi bo‘yicha turli yillarda bir qator botanik olimlar, jumladan, S.A. Nevskiy [3], K.Sh. Tojibaev [4], F.O. Xasanov [5], A.J. Ibragimovlar [6] tomonidan tadqiqot ishlarr olib borilgan. Qoʻriqxona hududida ushbu oilaga mansub dorivorlik xuusiyati mavjud boʻlgan 5 ta tur: Atriplex moneta Bunge., Atriplex tatarica L., Ceratocarpus utriculosus Bluket., Chenopodium botrysL., Chenopodium foliosum Ascher. (1-rasm). Atriplex moneta Bunge. - Tangamevali olabuta. Bir yillik o‘simlik bo‘lib, balandligi 30–100 sm gacha yetadi. Poyasi tikkasiga o‘sadi, ba’zan shoxlanadi. Barglari navbat bilan joylashgan, yirik, tishli va tangasimon (lotincha moneta - "tanga" degani) shaklga ega, bu nom ham aynan barg shakliga ishora qiladi. Gullari ikki jinsli yoki bir jinsli bo‘lib, ko‘p hollarda yashil rangda va mayda bo‘ladi. Gullash muddati yoz oylari (iyun–avgust oralig’i). Asosan Markaziy Osiyo (jumladan O‘zbekiston), Qozog’iston, Rossiyaning janubiy hududlari va qurg’oqchil iqlimli hududlarda uchraydi. Tuzli va sho‘rxok tuproqlarda yaxshi o‘sadi, shuningdek, yarim cho‘l va cho‘l hududlariga moslashgan. Ba’zi xalq tabobatida ichki tozalovchi va shamollashga qarshi vosita sifatida ishlatilgan. Ammo bu o‘simlikning dorivor xususiyatlari to‘liq ilmiy o‘rganilmagan, ehtiyotkorlik bilan foydalanish tavsiya etiladi. Atriplex tatarica L. - Tatar olabutasi. Bu bir yillik o‘tsimon o‘simlik 20 dan 80 sm gacha balandlikda o‘sadi. Poyasi to‘g’ri, ko‘p hollarda shoxlangan, sarg’ish-yashil rangda bo‘ladi. Barglari oddiy, navbatma-navbat joylashgan, shakli uchburchaksimon yoki tuxumsimon, chetlari silliq yoki ozgina tishli. Gullari mayda, yashil rangda bo‘lib, o‘simlikning yuqori qismida to‘pgul holida joylashgan. Gullash