БИОЭКОЛОГИЯ И РАСПРОСТРАНЕНИЕ РАСПРОСТРАНЕННЫХ ВИДОВ РОДА VIOLA L.

Аннотация

The genusConvolvulusL. belongs to the familyConvolvulaceaeJuss. and has a wide geographical range - it is a genus of cosmopolitan plants, mainly found in tropical and subtropical regions. In the territory of the Surkhan State Reserve, species belonging to this genus are distinguished by their morphological diversity. Most of these species are of particular importance due to their medicinal, nutritional, and ornamental properties. The occurrence of the genus Convolvulus L. in the Surkhan State Reserve is important from a biogeographical point of view, and they are mainly distributed in areas characteristic of foothills, foothills, and river valleys.These species have adapted to the conditions of the local flora, and their competitive relationships with other plants have also been studied. Currently, 1962 species belonging to 59 genera are recorded in this family [12]. The genus Convolvulus L. itself has 208 species [12], of which more than 23 species have been adu.uz universaljurnal.uz 216 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari identified in Central Asia[1], and more than 14 species[2] in the territory of Uzbekistan. In the Surkhandarya region, herbarium specimens of 10 species were collected, while recent studies have shown that 4 species of the genus ConvolvulusL. are distributed in the Surkhan State Reserve [6]. Keywords: Colvonvulus L., genus, mountain, foothill, flora, species, Surkhan, fescue, reserve, family. Kirish. Surxon davlat qo‘riqxonasi Pomir-Oloy tog’ tizimining Janubi-G’arbiy qismi hisoblangan Ko‘hitang tizmasining sharqiy yonbag’rida joylashgan. Ma’muriy jihatdan Surxondaryo viloyatining Sherobod tumani hududiga qarashli. Qo‘riqxona hududi shimoldan Tangidara soyi bilan chegaralanadi. Sharqiy chegarasi Xatak, Xo‘janqon, Qizilolma, Shalqon, Kampirtepa, Sherjon va Vandob qishloqlari bilan, janubiy hududi Xo‘jaikon tuz koni bilan tutashib ketgan. Ko‘hitang tizmasining g’arbiy yonbag’ri Turkmaniston Respublikasining hududi bo‘lib, Koytendag (umumiy maydoni 27139 ga.) qo‘riqxonasi joylashgan [138]. Surxon qo‘riqxonaning umumiy yer maydoni 24554 ga bo‘lib, murakkab geomorfologik tuzilishga ega. O‘rtacha suv ayirg’ich balandligi markaziy qismida 3137 m (Kampirtepa bo‘limining Ayri bobo cho‘qqisi) hamda janubiy qismida 2361 m ni (Vandob bo‘limi) tashkil etadi [6]. Surxon davlat qoʻriqxonasi florasi bo‘yicha turli yillarda bir qator botanik olimlar, jumladan, S.A. Nevskiy [3], K.Sh. Tojibaev [4], F.O. Xasanov [5], A.J. Ibragimovlar [6] tomonidan tadqiqot ishlari olib borilgan. Qoʻriqxona hududida tarqalgan Convolvulus L. turkumiga mansub boʻlgan 4 ta tur: Convolvulus arvensis L., Convolvulus lineatus L., Convolvulus olgae Regel., Сonvolvulus subhirsutus Regel. Convolvulus arvensis L. – Dala pechagi Biologik tavsif: O‘tsimon, chirmashuvchi, mayda jingalak tukli o‘simlik boʻlib, balandligi 40– 100 sm. Barglari nayzasimon bandli, o‘qsimon, uchki qismi o‘tkir yoki to‘mtoq, yon barglari ham o‘tkir va to‘mtoq. Rangi och yashil. Gullari 1–2 tadan iborat bo‘lib, uzunligi 5 sm gacha bo‘lgan gulbandlarda joylashgan. Har bir gulband ikkita chiziqli yoki nashtarsimon bargchalar bilan ta’minlangan. Kosachabarg teskari tuxumsimon, uchki qismi pardasimon, to‘mtoq, qoʻngʻir tusda, tukli, uzunligi 4–5 mm. Gultoji oq yoki qoʻngʻir rangda, uzunligi 15–20 mm, tashqi tomoni zo‘rg’a seziladigan mayda momiq tuklar bilan qoplangan. Mevasi keng tuxumsimon shaklda, uzunligi 6–7 mm. Fenologiyasi: May–avgust oylarida gullaydi, iyun–sentabrda meva beradi. Ekologiyasi: Tekisliklarda, tog’ etaklarida, tog’larning quyi va o‘rta mintaqalarida o‘sadigan eng keng tarqalgan begona o‘tlardan biri. Tarqalishi: Umumiy tarqalish areali deyarli butun Yer yuzini qamrab oladi. Convolvulus lineatus L. – Ingichkabargli pachak Biologik tasnif: O‘simlik ipaksimon, ingichka tuklar bilan zich qoplangan. Poyalari odatda bir nechta bo‘lib, yotib qoladi yoki ko‘tarilib o‘sadi, juda kam hollarda to‘g’ri bo‘ladi, qisqa shoxlangan, balandligi 5–15 sm. Barglari ingichka, tekis qirrali, asosiga tomon asta-sekin torayib, qoʻshbargli bandga aylanadi. Yuqori barglari kichikroq, uchi o‘tkir. Gullari barg qo‘ltig’idagi uchki shoxchalarda joylashgan bo‘lib, qisqargan to‘pgullarda bo‘ladi. Kosachabarglari nashtarsimon, uchi cho‘ziq va o‘tkir, ipsimon tuklar bilan qoplangan, uzunligi 7–8 mm. Gultoj barglari och pushti rangda, uzunligi 15–20 mm, tashqi tomoni qalin tukli chiziqlar bilan qoplangan. Mevasi teskari tuxumsimon shaklda, tukli, uzunligi 5–6 mm. Fenologiyasi: May-avgust oylarida gullaydi, iyun-sentabr oylarida meva beradi. Ekologiyasi: Toshli, mayda tuproqli joylarda, daryolar atrofida, bo‘m-bo‘sh yerlarda, yo‘llar yaqinida, ko‘pincha tog’ etaklarida, tog’larning yuqori qismidagi ekinzorlarda. Tarqalishi: Oʻrta Osiyo hududi boʻylab keng tarqalgan. Convolvulus olgae Regel. – Olga pechagi Biologik tasnif: Shox-shabbasi yoyiq, past bo‘yli, tikanli buta. Yosh novdalari juda qalin, may