ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ И ЛЕЧЕБНЫЕ СВОЙСТВА РОЗМАРИНА (ROSMARINUS OFFICINALIS)

Аннотация

Rosemary (Rosmarinus officinalis) is widely used in the pharmaceutical, cosmetic and food industries. Rosemary is rich in essential oils, the main components of which are terpene compounds such as 1,8-cineole (eucalyptol), camphor, borneol, alpha-pinene, beta-pinene, limonene, camphene, verbenone and linalool. In addition, rosemary contains flavonoids (apigenin, luteolin), phenolic acids (rosmarinic acid, caffeic acid), triterpenoids (ursolic and oleanolic acids) and antioxidant compounds. Keywords: essential oils, flavonoids, eucalyptol, rosmarinic acid, quercetin. Dorivor oʻsimliklar (lot. plantae medicinalis) - yovvoyi va madaniy oʻsimliklar holda o`suvchi, odamlar va hayvonlar kasalliklarini oldini olish va davolash uchun ishlatiladigan o`simliklar guruhi. Dorivor o‘simliklar bilan davolash tizimi fitoterapiya deb ataladi [1]. Dorivor maqsadlarda o‘simliklardan foydalanish imkoniyati ular qo‘llaniladigan dori turiga bog'liq. Ko`p davlatlarda sog'liqni saqlash tizimida faqat dori vositalarining davlat reestriga kiritilgan dorivor o‘simliklardan foydalanishga ruxsat berilgan [2]. 2020 yil boshida, Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi (IUCN) ma'lumotlariga ko‘ra, 320 mingga yaqin o‘simlik turlari tavsiflangan [3], ulardan faqat kichik bir qismi - 21 ming turi tibbiyotda qo‘llanilishi kuzatilgan. Dorivor rozmarin o‘simligining barglari tarkibida efir moyi, uning tarkibida esa 50 % gacha pinen, kamfen, sineol, barneol va kamfora, rozmarisin, ursol kislotalari va alkaloidlar, yer ustki qismi tarkibida efir moyi (yosh poya va gullarida 1,2% gacha) mavjud. O‘simlik tarkibida 7,6—7,8 mg % karotin (karotinoidlarning umumiy miqdori yer ustki qismida 3% ga yetadi), 0,33—0,88% flavonoidlar (kvertsetin, izoramnetin, izokvertsetin va boshqalar), kumarinlar (eskuletin, skopoletin, umbelliferon), 3,44% smolalar, 4% gacha shilliq, 10,4—11,2% oshlovchi moddalar, 19% gacha achchiq modda kalenden, 6,84% olma, pentadetsid va oz miqdorda salitsilat kislotalar, triterpen diollar (arnidiol va faradiol), triterpen saponin-kalendulozid xamda alkaloidlar mavjud. Bargi va toʻpguli tarkibida parfyumeriya va tibbiyotda ishlatiladigan 1,5 — 2,5% (quruq moddaga nisbatan) adu.uz universaljurnal.uz 234 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari efir moyi, 0,5% gacha rozmaritsin va boshqa alkaloidlar, ursol va rozmarin kislotalari bor. Foydali ziravorning tarkibi juda ko‘p miqdorda mikro va makro elementlar, vitaminlar va yog‘ kislotalarini o‘z ichiga oladi. Quritilgan rozmarin tarkibida uglevodlar, yog‘lar, kul, xun tolasi, suv, vitaminlardan: A, C, PP, B guruhi, tiamin, askorbin va foliy kislatasi va piridoksin mavjud. Makronutrientlardan: magniy, fosfir, kaltsiy, natriy va kaliy. Mikroelementlaridan: rux, mis, selen va marganets. Yog’ kislatalaridan: kaprikli, miristik, omega 3 va 6, stearik, laurik, behenik, palmitik va boshqalar uchraydi [4,5]. Efir moylarini o‘zida mujassam etgan dorivor o‘simliklarning 300 xilga yaqini dunyoning turli mintaqalarida o‘sishi kuzatilgan. Ma’lumki, efir moylari o‘simlikningildizida, poya – barglarida, gul – urug‘ va mevalarida turli miqdorda to‘planadi. Efir moylari uchuvchan xususiyatga ega bo‘lib o‘ziga xos yoqimli, yoqimsiz xatto badbo‘y hid chiqaradi. Bunday moylar og‘riq qoldirishi, a’zolarini qizdirishi va shu bilan birga qon bosimini pasaytirishi mumkin. Aslida efir moyi labguldoshlar, atirguldoshlar, soyabonguldoshlar, loladoshlar va rutadoshlar, choydoshlar oilalariga mansub o‘simliklarda ko‘proq uchraydi. Rozmarin (Rosmarinus officinalis L.) ham efir moyiga boy o‘simlik. Efir moyi o‘z tarkibida 50% pinen, kamfen, sineol, barneol va kamfora saqlanganligi sababli ulardan parfyumeria sanoatida, dorivor va insektatsiya preparatlari tayyorlashda foydalaniladi. O‘simlikning yer ustki barglari va yosh poyalaridan tayyorlangan damlama va spirtdagi eritmalari (nastoykasi) bosh og‘rig‘i, oshqozon – ichak kasalliklari, shamollashda, ayollarda uchraydigan ayrim xastaliklarni davolashda ijobiy naf beradi. Shu bilan birga organizmni tetiklashtirib, quvvat bag‘ishlash xususiyatiga ham ega. Barglarida o‘ziga xos xid va ta’m berganligi sababli rozmarin go‘shtli mahsulotlarni pishirishda va ularni uzoq vaqt saqlashda ziravor sifatida ham qo‘llaniladi. Konditer mahsulotlariga qo‘shib tayyorlanganda o‘ziga xos ta’m va maza beradi. O‘simlik qish mavsumida ham barglarini to‘kmasligi va o‘ziga xos hid tarqatib turishini hisobga olgan xolda u park va xiyobonlar, xovli va dam olish maskanlarida manzarali buta sifatida o‘stiriladi [6,7]. Evkaliptol (shuningdek, sineol deb ataladi ) monoterpenoid rangsiz suyuqlik va bisiklik efirdir. U kofurga o‘xshash yangi hid va achchiq ta'mga ega. U suvda erimaydi, lekin organik erituvchilar bilan aralashib ketadi . Evkalipt yog'ining 70-90 foizini evkaliptol tashkil qiladi. Evkaliptol gidrogal kislotalar, o- krezol, rezorsin va fosforik kislotalar bilan kristall qo‘shimchalar hosil qiladi . Ushbu qo‘shimc