ЭНДЕМИЧНЫЕ ВИДЫ РАСТЕНИЙ ТИПА JURINEA В СУРХАНДАРЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ

Аннотация

The article presents information on the occurrence, practical significance and use of endemic species distributed in the Surkhandarya oasis Keywords: J. gracilis Iljin In Not, Transda J. sangardensis Iljin. Transda J. asperifolia Iljin. Sc ko‘hitang, Sangardak, Surkhan reserve Janubiy Hisor florasida tarqalgan jurinea turkumining taksonomik tarkibini aniqlashda “Флора Узбекистаника” kitobidan turlarning nomlarini yozishda Plants of the World Online (POWO) (www.powo.science.kew.org) platformasidan, turlarning dastlabki tavsifi chop etilgan manbasi International Plant Names Index (IPNI) (www.ipni.org) asosida, balandlik mintaqasi va ekologiyasi “Определителя растений Средней Азии” (Vvedenskiy 1971) hamda turlarning ahamiyati “Растительные ресурсы” monografiyalaridan foydalangan holda taqdim etildi. Quyida har bir turning sistematikasi, dastlabki tavsifi chop etilgan manbasi, o‘zbekcha nomi, uchrash balandlik mintaqasi, ekologiyasi, ahamiyati, davlatlar kesimida tarqalishi va hudud florasidan terilgan hamda TASH fondida saqlanayotgan gerbariy namunalari keltirilgan. Quyida endem turlarni tarqalgan maydonlari va tur tо‘g‘risida qisqacha ma’lumotlar keltirilgan. J. gracilis Iljin In Not. Tizim. O‘t. Hort. Botlar. Respublika. Ross. 5 (1924) 60.-P. nozik. Ildizi yogʻochsimon, koʻp boshli kaudeksli. Poyasi koʻp, poyasi junsimon oq-tomentoz, pastki yarmida oʻrgimchak toʻri, siyrak , boʻylama oʻralgan, asosan pastki yarmida bargli, boʻyi 25-50 sm, shoxlari shoxlangan, bir boshli. Barglari choʻzinchoqdan lentasimon, butun yoki oraliq tishli, uchli, ikki tomoni yashil, tuksiz, tepasi dagʻal; tayanchlari asta-sekin poyada kengaygan petiolega cho‘ziladi, poyasi o‘simtasiz, uzun va keng pastga tushadi. Savatlar asosan ko‘zga tashlanadigan, kengligi 8-10 mm. va uzunligi 12-20 mm., yalang'och yoki alohida to‘rli, tagida kesilgan. barglari yassilangan, 4-5 qatorli, tuxumsimondan cho‘zinchoq nayzasimon, orqa tomoni bo‘ylab juda qisqa va tarqoq qo‘pol tukli, qirg'oqlari bo‘ylab mayda tishli, barchasi yashil, ichki qismi binafsha rangda, membranali chegaralangan. Qopqoqning to‘rlari silliq, membranali bo‘lib, balandligining deyarli yarmiga etadi. Gul tojlari pushti rangda, chetlari mayatnik, uzunligi 22-28 mm, naysi 8-12 mm, zich bezli. Achenes uzunligi taxminan 6 mm. toj ostida silliq, tikanli. Cho‘qqisi qor-oq, tuklari kalta soqolli, tikanlari deyarli tuklar o‘qiga teng yoki undan qisqaroq. May-iyun oylarida gullaydi; iyul oyida meva beradi. Rangli togʻ jinslarining tepalarida, togʻlarning quyi va oʻrta zonalaridagi qoyali yon bagʻirlarida Surxondaryo viloyati.Surxon qo‘riqxonasi. endem Transda J. sangardensis Iljin. Sc. Soc. turk. 2 (1925) 25, tab. 7.-J. Pjataëvae Iljin No. Sist. O‘t. Inst. Lekin. Ac. Sc. SSSR. 20 (1960). 3.-J. serpenticaulis Iljin Not in. Sist. O‘t. Inst. Lekin. Ac. Sc. SSSR. 21 (1961). 3- N. sangardakskaya. adu.uz universaljurnal.uz 246 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari Yog'ochli ildiz, ko‘p boshli; kaudekslar ko‘p, eski barglar qoldiqlari bilan, odatda oq sochli. Raqamli poyalar bir necha, tik, juda oz choʻzilgan shoxlangan, bir boshli, oʻrtacha bargli, boʻylama yoʻl-yoʻl, joʻyaksimon, juda siyrak bezli, biroz oʻrgimchak toʻri, ayniqsa, savat ostida, balandligi 30- 80 sm. Barglari yuqorida yashil, xaftaga o‘tkir papillalar bilan biroz qo‘pol, pastda kulrang, nozik o‘rgimchak to‘ri; bazal va pastki poya barglari; qolgan poyalari turg‘un bo‘lib, qisqa vaqt ichida ikki parallel qatorli segmentlar ko‘rinishida pastga tushadi, tor cho‘zilgan, deyarli chiziqsimon yoki lansetsimon apikal bo‘lakli; eng yuqori ipsimon. Savatlar silindrsimon yoki (meva berishda) deyarli chashka shaklida, uzunligi 20-25 mm. va kengligi 7-12 mm. barglari bosilgan, ko‘zga ko‘ringan tomirlari, juda kalta tukli va orqa tomoni bo‘ylab bir oz o‘rgimchak to‘ri, qirg'oq bo‘ylab nozik tishli, membranali chegaralangan, asta-sekin uchli. Idishning o‘ramlari silliq va tekislangan. Korolla pushti- binafsha, uzunligi 18-20 mm, trubkasi 8-10 mm. Achenes orqa piramidasimon, tuksiz, silliq, uzunligi 5-6 mm. Pappus qor-oqdan tutunligacha, uzunligi 8-10 mm, toʻrlari soqolli va tukli, tikanlari toʻsiq oʻqi diametriga teng yoki undan 11/2 marta uzun; ulardan ikkitasi eng uzun. Iyun oyida gullaydi; iyul-avgust oylarida meva beradi. Oʻrta togʻ zonasida mayda yer va qoyali yonbagʻirlarda. Surxondaryo viloyati (Sangardoq va Toʻpalang daryolari havzasi). Umumiy taqsimot. Endem. Transda J. asperifolia Iljin. Sc. Soc. turk. Yog'ochli ildiz, ko‘p boshli; kaudekslar yog'ochsimon, eski barglarning po‘stlog'ining plyonkali qoldiqlari. Poyasi bir necha, tik, oddiy yoki juda kamdan-kam hollarda bitta shoxli, silindrsimon, boʻylama yoʻnalishi boʻyicha ingichka qovurgʻali, tarqoq mayda oʻsimtasimon bezlari va yassilangan qiyshiq qalin tuklari, savat ostidagi oʻrgimchak toʻri, balandligi 30-80 sm. Barglari yashil, tepasida bir oz ajinlangan, qo‘pol, tarqoq qattiq, aniq siqilgan tuklar va m