КАРТИРОВАНИЕ РАСПРОСТРАНЕНИЯ ВИДОВ РОДА CUSINIA НА ТЕРРИТОРИИ УРГУТСКОГО БОТАНИКО-ГЕОГРАФИЧЕСКОГО РАЙОНА С ПОМОЩЬЮ СЕТИ

Аннотация

Ushbu tadqiqot Urgut botanik-geografik rayoni florasiga oid Cousinia turkumining tur tarkibi va geobog‘langan ma’lumotlar asosida o‘tkazilgan tahlilni o‘z ichiga oladi. Tadqiqot davomida, Cousinia turkumining 24 turini 31 ta indeksda (maksimal darajada SR=6, CD=10) tarqalishi ko‘rib chiqilib, to‘r tizimli xaritasi ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar.CD, gerbariy, Markaziy Osiyo, SR, TASH. Аннотaция: Данное исследование включает в себя анализ видового состава рода Cousinia и геопривязанных данных, относящихся к флоре Ургутского ботанико- географического района. В ходе исследования было рассмотрено распространение 24 видов родаCousinia по 31 индексу (максимально SR=6, CD=10), а также разработана сеточная карта. Ключевые слово: CD, гербарий, Центральная Азия, SR, TASH. Annotation: This study includes an analysis based on the species composition and georeferenced data of the genus of Cousinia in the flora of the Urgut botanical-geographical region. During the research, the distribution of 24 species of the genus Cousinia across 31 indixes (with a maximum of SR=6, CD=10) was analyzed, and a grid map was developed. Keyword: CD, Central Asia, herbarium, SR, TASH Turli yillar davomida Urgut botanik-geografik rayoni hududi Markaziy Osiyo florasi va o‘simliklar qoplamini o‘rgangan bir qator yirik olimlarning diqqat markazida bo‘lgan. Jumladan, ushbu hududdan fan uchun Dianthus uzbekistanicus Lincz. (Kitab: u perevala Taxta-Karacha, 14.05.1916, Popov 636) va Astragalus janischewskyi Popov (Kitab: u perevala Taxta-Karacha. 14.05.1916, Popov 678) turlari kashf etilgan. Olimlarning izlanishlari davomida Urgut botanik- geografik rayoni florasidan yig‘ilgan gerbariy namunalari hozirda halqaro milliy gerbariylar, Moskva Davlat Universiteti (MW), Rossiya Fanlar Akademiyasining Komarov nomidagi Rossiya Botanika instituti (LE), Samarqand Davlat universitetining gerbariy fondlarida, katta qismi esa O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiya Botanika institutidagi O‘zbekiston Milliy gerbariy (TASH) fondida saqlanmoqda. Tog‘li O‘rta Osiyoning barcha lokal floralarida bo‘lgani kabi Urgut botanik-geografik rayoni florasida ham polimorf oilalar tarkibida birinchilikni Asteraceae oilasi egallaydi. Mazkur oilani etakchi Cousinia turkumi tadqiqot hududida polimorf oilalardan biri sanaladi. Oxirgi U.H. Qodirov [1] ma’lumotlariga ko‘ra Urgut botanik-geografik rayoni florasida mazkur turkumni 27 turi uchrab umumiy floraning 2,1% ni egallaydi. Florada uchraydigan 27 turdanCousinia adenophora Urgut uchun endem hamda Cousinia litvinovii va Cousinia dissectifolia Ziyoviddin- Zirabuloq rayonlari uchun subendem sanaladi. Cousinia adenophora, Cousinia butkovii vaCousinia praestans turlari esa O‘zbekiston Respublikasining “Qizil kitobi”ga [2] kiritilgan. Botanika institutining 2025–2029-yillarga mo‘ljallangan «Raqamli tabiat» davlat dasturi doirasida O‘zbekiston florasi laboratoriyasining «Markaziy Osiyo hududini yangi botanik-geografik rayonlashtirish xaritasini ishlab chiqish va o‘simliklar xilma-xilligini to‘r tizimli xaritalash» ilmiy- tadqiqot dasturi doirasida hamda ma’lumotlarni Markaziy Osiyo o‘simliklarining to‘r tizimli xaritasi — Grid Mapping of Central Asia Plants (https://www.gmoca.org/) xalqaro bazasiga yuklash maqsadida ma’lumotlar qayta o‘rganilib chiqildi. Tadqiqotlar davomida Tojibaev & al. [3] asosida belgilab olingan Urgut botanik-geografik adu.uz universaljurnal.uz 291 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari rayoni hududi bo‘yicha gerbariy maʼlumotlari umumlashtirilib, ArcGIS version 10.8 dasturida WGS 1984 (World Geodetic System, 1984) proeksiyasi asosida geografik darajalar 2.7´ kenglik va 3.5´ uzoqlik (5х5 km)da Cousinia turkumini 24 turini 76 ta namunalarini to‘r tizimli xaritadagi tarqalish indekslari aniqlandi. Aniqlangan nuqtalar asosida mazkur oila turlarini tarqalishi aks ettirilganspecies richness hamda collection density kesimlaridagi xaritalar taqdim etildi. To‘r tizimli xaritalarda ko‘rinib turganidekCousinia turlarini tadqiqot hududida tarqalishini aks ettirilishidagi turlar xilma-xilligi (SR=1-6) va namunalar zichligi (CD=1-10) bo‘yicha eng yo‘qori ko‘rsatkish AT192 va AV198 indekslarida kuzatilgan. Jumladan, AT192 indesi (Amanqutan va Taxtaqaracha dovoni oralig‘i)dan 1916-1981 yillarga oid M.G. Popov (1916), V.A. Arnoldi (1942), U. Pratov va boshq. (1976) hamda M.M. Nabiyev va boshq. (1980-1981) tomonidan terilgan gerbariylar hozirda TASH va boshqa yirik gerbariy fondlarida saqlanmoqda. O‘rtacha ko‘rsatkish esa 4 ta indeksda aniqlanib, turlar xilma-xilligi 3-4 ta, turlar zichligi 4-7 tani tashkil etgan tadqiqot hududining markaziy va sharqiy hududlariga tug‘ri keladi. Eng past ko‘rsatkish 26 ta indekslarda turlar xilma-xilligi 1-2 tani hamda turlar zichligi 1-3 tani tashkil etadi. Urgut botanik-geografik rayoni florasida Cousinia turkumii turlarini mavjud ma’lumotlari tadqiqot hududiga nisbatan to‘liq bo‘lmasa ham Markaziy Osiyo florasi to‘r