SEMIZ O‘T (ALOE VERA) O‘SIMLIGINING SHIFOBAXSH XUSUSIYATLARIVA UNING XALQ TABOBATIDAGI HAMDA ZAMONAVIY TIBBIYOTDAGI QO‘LLANILISHL

Аннотация

В статье приведены сведения о родах и видах семейства Астровые, распространенных на территории памятника природы Чуст. На территории памятника природы Чуст составлен список из 250 видов растений, относящихся к 44 семействам и 155 родам, в том числе растения семейства Астровые включают 23 рода и 42 вида. Ключевое слово: Памятник природы, семейство, род, вид, гербарий, флора. Annotation: The article provides information about the genera and species of the Asteraceae family, common in the territory of the Chust natural monument. A list of 250 plant species belonging to 44 families and 155 genera has been compiled in the territory of the Chust natural monument, including plants of the Asteraceae family, which include 23 genera and 42 species. Key words: Natural monument, family, genus, species, herbarium, flora. Kirish. Chust tabiat yodgorligi nisbatan tog‘li hududga yaqinligi uchun florasiga tog‘ elementlarini ishtiroki yuqori. Boshqa tabiat yodgorligiga nisbatan turlarga boyligi bilan ajralib turadi. Dastlab, X.Xoshimov (2023) tomonidan Chust tabiat yodgorligi uchun 34 oila 109 turkum 175 tur ro‘yxati shakllantirilgan [5]. Mazkur tadqiqot natijalari birinchi muallifning dissertatsiya mavzusi bo‘yicha olib borilgan ilmiy izlanishlarining bir qismi hisoblanadi Tadqiqot materiallari va metodlari. 2022-2025 yillarda olib borilgan dala tadqiqotlari natijasida Chust tabiat yodgorligi hududidan 250 turning 1500 ta gerbariy namunasi terilgan. Terilgan gerbariy namunalari Определитель растений Средней Азии (1968-2015) [7] va Флора Узбекистана (1941-1961) asarlari asosida O‘zR FA Botanika institutida aniqlangan [8]. Turlarning nomlari International Plant Names Index (IPNI, 2025) va qabul qilingan nomlarini aniqlashda Plants of the World Online (POWO, 2025) ma’lumotlar bazalaridan foydalanildi [1,2]. Olingan natijalar va muhokama. Olib borilgan dala tadqiqotlari natijasida Chust tabiat yodgorligi florasi tarkibida Asteraceae Bercht. & J.Presl oilasiga mansub o‘simliklar 23 turkum 42 turdan iborat ekanligi aniqlandi. Maqsadli olib borgan dala tadqiqotlari davomida turlar soni ortdi va ro‘yxati shakllantirildi. Hudud florasi uchun avval qayd etilmagan Asteraceae oilasi 6 turkum 11 tur o‘sishi qayd etildi. jadval Chust tabiat yodgorligi yetakchi polimorf oilalar va turkumlarspektri № Oilalar Turkumla Turlar % Turkumlar Turl % r ar 1 Asteraceae 23 42 16,8 Astragalus 9 3,71 2 Poaceae 18 27 11,15 Artemisia 8 3,30 3 Fabaceae 7 19 7,85 Bromus 5 2,06 4 Brassicaceae 12 18 7,43 Euphorbia 5 2,06 5 Lamiaceae 9 17 7,02 Strigosella 5 2,06 6 Boraginaceae 6 11 4,54 Cousinia 4 1,65 Jami: 74 132 54,54 Jami: 36 14,87 adu.uz universaljurnal.uz 284 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari Qolgan Qolgan oilalar (39) 81 118 47,2 turkumlar 214 85,6 (146) Umumiy soni 155 250 100 Umumiy soni 250 100 Yetakchi polimorf oilalar qatorida turlar soni 10 tani tashkil etdi. Bu esa boshqa tabiat yodgorligi nisbatan boyligi bilan izohlanadi. Mazkur oilalarda jami 130 tur jamlangan bo‘lib, umumiy floraning 56 % tashkil etadi. Yetakchi polimorf oilalar ketma-ketligini Asteraceae (42 tur), Poaceae (27), Fabaceae (19) boshqarib boradi (jadval). Shundan Asteraceae oilasiga mansub o‘simliklar 23 turkum, 42 turni tashkil etadi. Tog‘lio‘rtaosiyo provinsiyasiga xos bo‘lgan belgilardan biri hisoblanadi. Chust tabiat yodgorligi florasida tarqalgan yetakchi polimorf turkumlar tahlil qilinganda eng ko‘p turlarga ega turkumlar Astragalus L. (9 tur), Artemisia L. (8) turkumlari yetakchi bo‘lsa, Bromus L., Euphorbia L., Strigosella Boiss., Cousinia Cass. turkumlari 5 turlar bilan keyingi o‘rinlarni egallaydi. Chust tabiat yodgorligi florasida eng keng tarqalgan dorivor turlarga Atraphaxis virgata (Regel) Krasn., Cichorium intybus L. kiradi. Ushbu turlar hududning sharqiy, shimoli-sharqiy qismlarida tarqalgan bo‘lib, ular tadqiqot hududining boshqa qismlarida uchramaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, aholi yashash punktlariga yaqin bo‘lgan Chust tabiat yodgorligida tarqalgan daraxt va butalar uzoq yillardan buyon o‘tin sifatida foydalanib kelinadi [3]. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, Farg‘ona vodiysida ro‘yxatga olingan Chust tabiat yodgorligi Turon provinsiyasi hududida joylashganligi sababli Gymnospermae bo‘limiga mansub turlar qayd etilmadi. Bu tadqiqot hududning tabiiy geografik xususiyatlari bilan bog‘liq [4]. Chust tabiat yodgorlida tarqalgan Asteraceae oilasi turlari 1. Achillea L. (A. arabica Kotschy,A. filipendulina Lam.). 2. Artemisia L. (A. absinthium L., A. annua L., A. ferganensis Krasch. ex Poljakov., A. glanduligera Krasch. ex Poljakov., A. namanganica Poljakov., A. oliveriana J.Gay ex Besser., A. scoparia Waldst. & Kit.A. tenuisecta Nevski.) 3. Carthamus L. (C. lanatus subsp. turkestanicus (Popov) Hanelt) 4. Centaurea L. (C. iberica Trevir. ex Spreng., C.virgata subsp. squarrosa (Boiss.) Gugler 5. Cichorium L. (C. intybus L.). 6. Cirsium Mill. (C. arvense (L.) Scop.) 7. Cousinia