ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ РАСТИТЕЛЬНОЙ КЛЕТКИ

Аннотация

This thesis examines the chemical composition of plant cells, analyzing key components such as water, organic (carbohydrates, proteins, lipids) and inorganic (mineral salts) substances. It explores the functional properties of plant cells and the role of their chemical composition in physiological processes. Special attention is given to the chemical structure of the cell wall, vacuoles, and cytoplasm. The thesis enhances fundamental knowledge in plant physiology. Based on scientific literature, it aids in understanding the vital activities of plant cells. Keywords: plant cell, chemical composition, organic substances, inorganic substances, cell wall, physiological processes. 1. O‘simlik hujayrasining umumiy tuzilishi va kimyoviy tarkibi. O‘simlik hujayrasi sitoplazma, hujayra devori, vakuola va organellalardan iborat. Uning kimyoviy tarkibi suv (80-90%), organik moddalar (uglevodlar, oqsillar, lipidlar) va noorganik moddalardan (mineral tuzlar) tashkil topgan. Suv hujayra turgorini ta’minlaydi, organik moddalar esa energiya va strukturaviy funksiyalarni bajaradi. Noorganik moddalar fermentativ jarayonlarda ishtirok etadi. Hujayra devori asosan selluloza, gemiselluloza va pektindan iborat bo‘lib, mexanik mustahkamlikni ta’minlaydi. 2. Suvning o‘simlik hujayrasidagi roli. Suv o‘simlik hujayrasining eng muhim komponenti bo‘lib, uning massasining 80-90% ni tashkil qiladi. U erituvchi sifatida kimyoviy reaksiyalarni ta’minlaydi, moddalar transportida ishtirok etadi va turgor bosimini saqlaydi. Suvning fizik-kimyoviy adu.uz universaljurnal.uz 409 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari xususiyatlari, masalan, kapillyarlik va yopishqoqlik, o‘simlikning suv ta’minotidagi muhim omillardir. Suv yetishmasligi hujayra metabolizmini buzadi. 3. Organik moddalar: uglevodlar, oqsillar, lipidlar. Uglevodlar (selluloza, kraxmal) hujayra devori va energiya zaxirasini tashkil qiladi. Oqsillar fermentlar va strukturaviy komponentlar sifatida muhimdir. Lipidlar membrana tuzilishida va energiya saqlashda ishtirok etadi. Ushbu moddalar fotosintez, nafas olish va boshqa metabolik jarayonlarda asosiy rol o‘ynaydi. Organik moddalar hujayra funksiyalarining barqarorligini ta’minlaydi. 4. Noorganik moddalar va ularning ahamiyati.Noorganik moddalar (kaliy, kalsiy, magniy, fosfor va boshqalar) hujayra ichidagi ion muvozanatini ta’minlaydi. Ular fermentlar faolligini rag‘batlantiradi va osmotik jarayonlarda ishtirok etadi. Masalan, kalsiy hujayra devori mustahkamligini oshiradi, fosfor esa nuklein kislotalar tarkibiga kiradi. Mineral moddalar o‘simlikning o‘sishi va rivojlanishi uchun zarurdir. O‘simliklar hujayrasining kimyoviy tarkibi O‘simlik hujayrasi organik va noorganik moddalardan iborat bo‘lib, ularning har biri fiziologik jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi: 1. Suv (70-90%): - Rol: Suv hujayra turgorini ta’minlaydi, moddalar almashinuvida erituvchi sifatida ishtirok etadi va fotosintez kabi jarayonlar uchun muhimdir. U kimyoviy reaksiyalar uchun muhit yaratadi. - Fiziologik ahamiyati: Suvsiz hujayra metabolizmi to‘xtaydi, o‘simlik so‘lib qoladi. 2. Organik moddalar: - Uglevodlar (sellyuloza, kraxmal, shakarlar): - Sellyuloza: Hujayra devorining asosiy komponenti bo‘lib, mexanik mustahkamlik beradi. - Kraxmal va shakarlar: Energiya zaxirasi sifatida ishlatiladi, masalan, respiratsiya jarayonida ATF sintezi uchun. - Oqsillar: - Fermentlar sifatida kimyoviy reaksiyalarni tezlashtiradi. - Strukturaviy oqsillar hujayra organoidlarining qurilishida ishtirok etadi. - Lipidlar: - Hujayra membranalarining asosiy tarkibiy qismi (fosfolipidlar). - Energiya zaxirasi sifatida (masalan, urug‘lardagi yog‘lar). - Nuklein kislotalar (DNK, RNK): - Genetik ma’lumotni saqlaydi va oqsillar sintezida ishtirok etadi. 3. Noorganik moddalar: - Mineral tuzlar (azot, fosfor, kaliy, kalsiy va boshqalar): - Kaliy: Osmozdan moddalar transportiga ta’sir qiladi. - Fosfor: ATF va nuklein kislotalar tarkibida bo‘lib, energiya almashinuvida muhim. - Kalsiy: Hujayra devori mustahkamligini ta’minlaydi. - Mikroelementlar (temir, magniy va boshqalar): - Magniy: Xlorofill molekulasining tarkibiy qismi bo‘lib, fotosintezda muhim. - Temir: Fermentlar faoliyatida va kislorod tashishda ishtirok etadi. 4. Pigmentlar: - Xlorofill: Fotosintezda yorug‘lik energiyasini kimyoviy energiyaga aylantiradi. - Kartenoidlar va antotsianlar: Yorug‘likni qabul qilishda yordam beradi va o‘simlikni ultrabinafsha nurlardan himoya qiladi. Kimyoviy tarkibning fiziologik jarayonlardagi o‘rni 1. Fotosintez: - Xlorofill va magniy yorug‘lik energiyasini qabul qiladi. - Suv vodorod va kislorod manbai sifatida ishlatiladi. - Karbonat angidrid (CO₂) va suv uglevodlar (glyukoza) hosil qilish uchun ishlatiladi. 2. Respiratsiya: - Uglevodlar (kraxmal, glyukoza) oksidlanib, ATF hosil qiladi. - Oqsillar va lipidlar zaxira sifatida energiya manbai bo‘lib xizmat qiladi. adu.uz universaljurnal.uz 410 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUA