ЭКОЛОГИЯ И ПРОДУКТИВНОСТЬ ФОТОСИНТЕЗА

Аннотация

В данном тезисе освещаются вопросы экологии фотосинтеза — одного из важнейших биологических процессов, происходящих в организме растений. Также рассматриваются факторы, влияющие на интенсивность фотосинтеза, такие как свет, CO₂, O₂, температура и вода, а также комплекс агротехнических мероприятий, необходимых для повышения продуктивности фотосинтеза. Ключевые слова: Свет, углекислый газ, кислород, температура, урожайность. Annotation: This thesis highlights the ecology of photosynthesis — one of the most important biological processes occurring in plant bodies. It discusses the factors affecting the intensity of photosynthesis, such as light, CO₂, O₂, temperature, and water, as well as a set of agrotechnical measures that should be taken to enhance photosynthetic productivity. Keywords: Light, carbon dioxide, oxygen, temperature, productivity. Agronomlarning bosh maqsadi yuqori sifatga ega bo‘lgan mo‘l xosil olishdir. Bu maqsadga erishish uchun dastavval o‘simlik tanasida boradigan mühim fiziologik jarayon bo‘lmish fotosintez ekologiyasi bo‘ycha puxta bilim egasi bo‘lish talab etiladi. Fotosintez ekologiyasi, fotosintez mahsuldorligini tashqi muhit omillari ta'siriga bog‘liqligini tushintiradi. Bu jarayon asosida fotosintez jadalligi va fotosintez maxsuldorligi yotadi. Fotosintez jadalligi bir metr yoki ditsimetr kvadrat barg yuzasi hisobiga bir soat davomida hosil bo‘ladigan organik modda miqdoriga aytiladi. Fotosintez ekologiyasi deganda uning mahsuldorligiga tashqi muhit o‘lillarining (yo‘lg‘lik miqdori va uning sifati, CО miqdori, harorat, barglaming suv rejimi, mineral oziqlanish va boshq.) 2 ta’siri tushuniladi. Fotosintez mahsuldorligi esa 1 m2 barg yuzasi hisobiga 1 soat davo‘lida o‘zlashtiriIgan CО , yoki hosil bo‘lgan organik modda miqdori bilan o‘lchanadi. 2 Fotosintezning mahsuldorligi- 24 soat davomida o‘simlik quruq massasining barg yuzasi xisobiga ortish nisbatidir. Yorug‘lik, karbonat angidrid, kislorod, harorat, suv fotosintezning asosiy borishini amalga oshiruvchi kuchlardandir. Yorug‘lik spektiridagi fail nurlarning 80-85% qismi barglar tomonidan yutiladi. Ammo uning 1.5-2% i fotosintezda organik modda hosil qilish uchun sarflanadi. A.S.Faminsin 1880- yilda kerosin lampasi yorug‘ligida ham fotosintez kechishini aniqladi va fotosintez juda kam yorug‘lik bo‘lgand ham borishini isbotladi. Fotosintezning mahsuldorligi o‘simliklaming turlariga ham bog‘liqdir. Masalan, soyada o‘suvchi marshansiya moxida maksimum fotosintez 1000 lk kuzatilsa, ayrim yo‘lg‘likni sevuvchi daraxtlarda 10-40 ming lk va undan ham yuqori bo‘lishi mumkin. Bizning mintaqamizda joylashgan Tyan-Shan va Po‘lir tog‘lari quyosh nurlari eng ko‘p tushuvchi joylar hisoblanadi (180 ming lk) va ulaming yuqori cho‘qqilarida o‘suvchi o‘simliklarda maksimal fotosintez 60 ming lk darajasida ro‘y beradi. Agar biz C va C o‘simliklari fotosintezini bir-biriga solishtiradigan bo‘lsak, unda C 3 4 4 o‘simliklarida fotosintezning yuqori ko‘rsatkichi kuchliroq quyosh nurlarida borishini ko‘rishimiz mumkin. adu.uz universaljurnal.uz 428 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari Fotosintez mahsuldorligiga qizil va ko‘k nurlaming samaradorligini solishtirganda boshqa bir qancha hollami ham hisobga olish zarur. Harorat ham o‘simliklar uchun muhim ahamiyatga ega. Minimal haroratda fotosintez boshlanadi. Optimal haroratda fotosintez jadallashadi, maksimal haroratda esa fotosintez sekinlashadi. Aksariyat hollarda 45 gradus selsida o‘simliklar o‘la boshlaydi.Cho‘l o‘simliklarning ba'zi turları 58 gradus selsida ham fotosintez qilish xususiyatiga ega. Yorug‘lik doimo karbonat angidirit va havo bilan aloqadorlikda fotosintezda ishtirok etadi. Fotosintezning amalga oshishi uchun yuqoridagilarni o‘zi yetmaydi. Bular qatorida suv fotosintezda oksidativ substrat vazifasini bajaradi.Chunki o‘simlik havodagi karbonat angidiritni o‘zlashtirishi va kislorod ajratish jarayonida vodorod manbayini suv beradi. Aslida suv barcha fiziologik jarayonlar asosini hosil qiladi. Suv tanqisligi elektronlar transporti, fosforlanish, ATF hosil bo‘lishiga salbiy ta'sir etadi.Natijada o‘simliklarda boradigan fiziologik jarayonlar sekinlashadi. Fotosintez borishida havo ham mühim ahamiyat kasb etadi. Havo tarkibida kislorodning 21% dan oshib ketishi fotosintezda salbiy ta'sir etadi. Yorug‘likka nafas olish jarayoni kuchsiz bo‘lgan o‘simliklardan tashqaridagi Boshqa o‘simliklarda havo tarkibidagi kislorodning ortishi fotosintezni tezlashtirgani aniqlangan. Fotosintez kun davomida va mavsumiy ravishda o‘zgarib turadi. Ba'zi efemer o‘simliklarining vegetatsiya davri qisqa bo‘lganligi uchun fotosintez darajasining maksimal ortishi bahor oyining boshiga to‘g‘ri keladi [3, 4, 5]. Fotosintez jarayonida o‘simliklarda organik modda hosil bo`ladi va to‘plana boradi. Organik moddalarning umumiy miqdori, fotosintez va nafas olish jarayonlarining jadalligiga bog`liq. Ya’ni u fotosintez jarayonida hosil bo`layotgan orga