ВЗАИМОСВЯЗЬ ЦЕННЫХ И ХОЗЯЙСТВЕННЫХ ПРИЗНАКОВ НА ФОНЕ РАЗВИТИЯ СЕМЯН У ГИБРИДОВ G1-G2

Аннотация

The article focuses on the research conducted on the lines of the Cotton Genetic Collection of the National University of Uzbekistan. It was experimentally revealed that the correlation of valuable and economic traits, including the correlation between quantitative traits, isogenic and introgressive Key words: genetic collection, line, isogenic, introgressive, fiber index, combination Кириш. Ғўза дунё қишлоқ хўжалик экинлари орасида энг олдинги ўринларда турувчи техника экини ҳисобланади. Маълумки миқдорий белгиларнинг ирсийланишида полиген детерминация ва коррелляцион боғланишлар мухим ўрин тутади. Корреляцион алоқалар асосан плейотроп таъсир механизми орқали амалга ошади. Белгилар орасидаги боғлиқлик корреляция коэффициенти орқали ифодаланиб, у салбий ёки ижобий бўлиши мумкин. Фойдали хўжалик белгиларига эга бўлган янги навлар яратилаётганда, инобатга олинган белгилар орасидаги корреляцион боғлиқликни ўрганиш катта аҳамият касб этади. Муаммонинг ўрганилганлик даражаси. Ғўзанинг белгилари, жумладан морфо- хўжалик белгилари ўртасидаги корреляцион боғлиқликни ўрганиш муҳим аҳамиятга эга бўлиб, ўрганилаѐтган ҳар битта белги қай даражада бошқа бир белги билан боғлиқлигини кўрсатади. Кўпчилик чет эллик олимларнинг тадқиқот ишлари тола чиқими ва тола узунлиги, тола узунлиги ва тола пишиқлиги, тола узунлиги ва кўсак йириклиги, тола узунлиги ва 1000 та чигит вазни ўртасидаги коррелятцион боғлиқликларни ўрганишга бағишланган. Чунончи, тола чиқими ва узунлиги ўртасида салбий корреляция, тола узунлиги билан тола майинлиги, тола узунлиги билан пишиқлиги, тола индекси ва тола чиқими орасида ижобий корреляция мавжудлигини аниқланган. adu.uz universaljurnal.uz 393 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari Тадқиқот ўтказиш шароитлари ва услублари Тадқиқот тажрибалари Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий Университети, “Ғўза генетикаси илмий текшириш лаборатория”сининг “Ботаника боғида” жойлашган тажриба даласида олиб борилди. Тадқиқотлар натижасида олинган рақамли маълумотлар Б.А.Доспехов (1985) услубида статистик ишловдан ўтказилди. Ғўза генетикаси ва селекциясининг классик услублари, линиялараро дурагайлаш, дала тажрибаларини олиб бориш, генетик-селекцион статистика таҳлил усулларидан фойдаланилди. Тола узунлиги билан тола чиқими белгилари орасидаги салбий боғланишнинг турлича, яъни кучсиздан кучлигача бўлганлигини Z.Humphrey, П.В.Попов, Д.Г.Минько, М.И.Иксанов аниқлаганлар. К.Гесос, М.Пўлатов илмий изланишларида ғўзанинг қимматли хўжалик белгиларидан бўлган тола чиқими ва тола индекси юқори бўлган дурагай комбинацияларда кўпинча 1000 та чигит вазни енгил бўлишини кузатганлар. Бу тола чиқими ва чигит вазни ўртасида салбий боғлиқлик борлигидан дарак беради. Тадқиқот ўтказиш шароитлари ва услублари Тадқиқот тажрибалари Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий Университети, “Ғўза генетикаси илмий текшириш лаборатория”сининг “Ботаника боғида” жойлашган тажриба даласида олиб борилди. Тадқиқотлар натижасида олинган рақамли маълумотлар Б.А.Доспехов (1985) услубида статистик ишловдан ўтказилди. Ғўза генетикаси ва селекциясининг классик услублари, линиялараро дурагайлаш, дала тажрибаларини олиб бориш, генетик-селекцион статистика таҳлил усулларидан фойдаланилди. Тадқиқот натижалари. Тадқиқотларимизда ғўза генетик коллекциясининг чигити толали ва тукли бўлган Л-489, Л-15, Л-620, Л-4112 ва Л-39 линияларининг чигити тукли ва толасиз бўлган анализатор Л-70 линияси билан бўлган F ва F дурагай ўсимликларида тола 1 2 узунлиги, тола чиқиши, тола индекси ва 1000 чигит вазни белгилари ўртасида корреляцион боғлиқлик ўрганилди (1-жадвал). Тола узунлигининг тола чиқими билан корреляцияси F дурагайларида асосан кучсиз 1 салбий бўлиб, корреляция коэффициенти кўрсаткичлари r = -0,01 дан -0,16 ни ташкил этди. Фақатгина F Л-39хЛ-70 комбинациясида кучсиз ижобий боғлиқлик ( r =0,14) қайд этилди. 1 1- жадвал 2- жадвал F ва F дурагай ўсимликларида тола узунлиги ва тола индекси белгиларининг 1 2 ўзаро боғлиқ кўрсаткичлари. adu.uz universaljurnal.uz 394 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari F дурагай комбинацияларида тола узунлиги ва тола чиқими ўртасидаги корреляция 2 коэффициентининг кўрсаткичлари r =0,51 дан r = 0,57 гача оралиқда бўлиб ўрта даражадаги ижобий боғлиқлик мавжудлиги аниқланди. Таъкидлаш лозимки Л-489, Л-4112 ва Л-39 линияларида тола узунлиги ва тола чиқими ўртасида паст ва ўрта даражадаги салбий корреляция (мос равишда r =-0,27, r =-0,07 ва r =- 0,36) кузатилиб, ва аксинча Л-620 ва Л-15 линияларида паст ва ўрта даражадаги ижобий боғлиқлик (r = 0,16 ва r = 0,32) мавжудлиги аниқланди. F Л-489хЛ-70 дурагай комбинациясида тола узунлигининг тола индексига бўлган 2 корреляцияси ўртача ижобий (r =0,46) эканлиги аниқланди. Л-489 ва Л-39 линияларида тола узунлиги ва тола индекси ўртасида паст даражадаги салбий корреляция (r = -0,12 ва r = -0,30) қайд этилди. Л-4112, Л-15 ва Л-620 линияларида то