ИСТОРИЯ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ РАДИОАКТИВНЫХ ВЕЩЕСТВ В ФАРМАЦЕВТИКЕ

Аннотация

Radioactive substances are used in pharmaceuticals for diagnostic and therapeutic purposes. Their application in medicine began in the early 20th century and developed with the discovery of elements such as radium and polonium. In the field of nuclear medicine, radio- pharmaceutical agents have enabled the development of methods for diagnosing and treating various diseases, including cancer and thyroid disorders. This article discusses the history, development, and modern practice of using radioactive substances in pharmaceuticals. Keywords: Radioactive substances, pharmaceuticals, nuclear medicine, diagnostics, radium, polonium, radiopharmaceuticals, cancer therapy, thyroid gland, medical history. Radioaktiv moddalar nima va ularning farmasevtikadagi roli: Radioaktiv moddalar o‘zidan ionlovchi nurlanish chiqaradigan kimyoviy elementlardir. Ular farmasevtikada, ayniqsa yadro tibbiyotida, diagnostika va davolash maqsadida qo‘llaniladi. Ushbu moddalar organizmga maxsus preparatlar shaklida kiritilib, ichki organlarning faoliyatini tekshirish yoki saraton kabi kasalliklarni davolash uchun ishlatiladi [3]. Farmasevtikada radioaktiv moddalardan foydalanish tarixi: Radioaktiv moddalarning tibbiyotda qo‘llanilishi XX asr boshlariga borib taqaladi. 1898-yilda Mariya Kyuri va Pyer Kyuri tomonidan radiy va poloniy elementlari kashf qilinganidan so‘ng, tibbiy sohada ulardan foydalanish imkoniyatlari o‘rganila boshlandi.[1] Dastlab radioaktiv moddalar: 1. Teri kasalliklari va o‘smalarni davolash uchun qo‘llanilgan. adu.uz universaljurnal.uz 467 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari 2. 1930-yillarda radioaktiv yod qalqonsimon bez kasalliklarini aniqlash va davolash uchun ishlatila boshlandi. 3. 1950-yillardan boshlab radioaktiv izotoplar yordamida ichki organlarni ko‘rish imkonini beruvchi diagnostika usullari rivojlana boshladi [2]. Farmasevtikada radioaktiv moddalar odatda radiofarmatsevtik preparatlar sifatida qo‘llaniladi. Bu moddalar inson organizmiga yuborilgach, o‘zidan chiqaradigan nurlanish orqali muayyan organ yoki to‘qimalarni “yoritadi” va shifokorlar tomonidan maxsus asbob-uskunalar yordamida kuzatiladi [6]. Ularning qo‘llanilishi ikki asosiy yo‘nalishda amalga oshiriladi: 1. Diagnostika (kasalliklarni aniqlash) 1.1. Qalqonsimon bez faoliyatini tekshirish – Radioaktiv yod (I-131) yoki texnetsiyum-99 izotoplaridan foydalaniladi. 1.2. Yurak kasalliklarini aniqlash – Radiofarmatsevtik vositalar yurak qon aylanishini tekshirishga yordam beradi. 1.3. Ichki organlarni skanerlash – PET (Pozitron-emission tomografiya) va SPECT (Yagona foton-emission kompyuter tomografiya) kabi zamonaviy tibbiy tekshiruvlar radioaktiv moddalardan foydalanadi [4]. 2. Davolash (kasalliklarni yo‘q qilish) 1.1. Saraton terapiyasi – Radiy-223 va lutetsiy-177 kabi izotoplar o‘smalarni yo‘q qilishda ishlatiladi. 1.2. Qalqonsimon bez kasalliklari – Yod-131 yordamida ortiqcha faollik bilan ishlaydigan qalqonsimon bez to‘qimalari yo‘q qilinadi. Bugungi kundagi amaliyot va texnologik rivojlanish Hozirgi kunda radioaktiv moddalar tibbiyotning turli yo‘nalishlarida samarali qo‘llanilmoqda.[5] Quyidagi yutuqlar ayniqsa diqqatga sazovordir: 1. Radioaktiv izotoplar ishlab chiqarish texnologiyalarining takomillashuvi – Ular endi yanada xavfsiz va aniq ishlashga moslashtirilgan. 2. Yangi PET va SPECT tizimlari – Bemor organizmidagi kasallik jarayonlarini aniqroq kuzatish imkoniyatini yaratmoqda. 3. Proton terapiyasi va nurlanish terapiyasi rivojlanishi – Saraton kasalligini davolashda radioaktiv nurlanishdan samarali foydalanishga yordam beradi. Xulosa qilib shuni aytamanki, radioaktiv moddalar farmasevtikada juda katta ahamiyatga ega. Ular kasalliklarni aniqlash va davolash jarayonlarini ancha yengillashtiradi. Ilmiy tadqiqotlar natijasida radioaktiv moddalar farmasevtikada yanada xavfsiz va samarali bo‘lib bormoqda. Kelajakda ushbu texnologiyalar yanada rivojlanib, tibbiyotda keng qo‘llanilishi kutilmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Aripov T., Ergashev A. (2018). Tibbiy radiobiologiya va yadro tibbiyoti asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi nashriyoti. 2. Sodiqov H., Yoqubov M. (2020). Radioaktiv izotoplar va ularning tibbiyotdagi qo‘llanilishi. Toshkent: Tibbiyot nashriyoti. 3. Karimov U. (2017). Yadro tibbiyoti va farmasevtika: nazariya va amaliyot. Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti nashriyoti. 4. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi (2021). Yadro tibbiyotining zamonaviy usullari va klinik amaliyotdagi roli. Toshkent. 5. Raximov F., Ismoilov D. (2019). Farmakologiya va farmasevtika asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Davlat Tibbiyot Akademiyasi. 6. ISO 19443:2018 – Yadro tibbiyoti va farmasevtika xavfsizlik standartlari. adu.uz universaljurnal.uz 468