ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ СОВРЕМЕННЫХ БИОТЕХНОЛОГИЙ В МЕДИЦИНЕ

Аннотация

This thesis discusses the latest advances in biotechnology in modern medicine - CRISPR-Cas9 technology, advanced research on drug development based on individual genomes, and the production of biological drugs. Keywords: biotechnology, gene editing, CRISPR-Cas9, personalized medicine, biological drugs. Asosiy matn Tibbiyotda biotexnologiyaning kelib chiqishi penitsillinning kashf etilishidan boshlanadi deb o‘ylash mumkin. Ammo biotexnologiya davri deyarli 1970-yillarda boshlangan Genetik muhandislik kontseptsiyasi va nihoyat rekombinant DNK texnologiyasiga aylandi. Bu 1982 yilda birinchi biotexnologik ishlab chiqarilgan dori insulin sinteziga olib keldi.inson foydalanishiga ruxsat berilgan. Keyinchalik biotexnologiya sezilarli darajada rivojlandi va bozor 2030-yilda biotexnologiya xalqaro bozorda 2 trillion dollardan ko‘proqqa yetishi kutilmoqda. Biologiya, texnologiya va muhandislikning o‘zaro bog'liq sohasi bo‘lgan biotexnologiya bir nechta sohalarga ta'sir ko‘rsatdi sohalari, asosan, tibbiyot sohasi. Bu yangi va samarali vositalarni yaratish doirasida yotadi irsiy yoki yuqumli kasaliklar ularning sabablari hamda hujayralar va biomolekulalarda sodir bo‘ladigan jarayonlar, sabablari, diagnostikasi va kasalliklarni boshqarish uchun biotexnologiyaning yangi davri boshlandi. 21-asr boshlarida texnologiyalarning ildiz otganligini aytish kifoya gen injeneriyasi, bioinformatika va molekulyar biologiya sohasida yutuqlar yuzaga keldi Biotexnologiya bugungi tibbiyotning asosiy innovatsion yo‘nalishlaridan biriga aylandi. So‘nggi yillarda CRISPR-Cas9 texnologiyasi orqali inson DNKsidagi irsiy mutatsiyalarni aniq, tez va nisbatan arzon yo‘l bilan tuzatish imkoniyati yaratilmoqda. 2023-yilda Britaniyada tasdiqlangan Casgevy nomli gen terapiyasi (CRISPR asosida) — kamqonlik yani anemiya kasalligini samarali davolashdagi birinchi real natija sifatida tarixga kirdi. Bundan tashqari, individual genom asosida tibbiy muolajalarni shakllantirish — personalized medicine konsepsiyasi asosida bemorga mos dori tanlash va nojo‘ya ta’sirlarni kamaytirish imkonini bermoqda. Yevropa va AQSHda bioinformatika va genomik tahlillar asosida ishlab chiqilgan CAR- T hujayraviy terapiya usullari limfoma va leykemiya kasalliklarida sezilarli natija bermoqda. Biotexnologiyalarning yana bir muhim yo‘nalishi — biologik dorilar ishlab chiqarishdir. Ular adu.uz universaljurnal.uz 594 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari oqsillar, antitelalar, fermentlar asosida yaratiladi va klassik sintetik dori vositalaridan ko‘ra yuqori aniqlik va samaradorlikka ega. Quyidagi dorilar biotexnologik usulda yaratilgan eng muhim vositalardan hisoblanadi: - Insulin -E. coli bakteriyalarida rekombinant DNK texnologiyasi orqali ishlab chiqarilib, diabet kasalligida keng qo‘llaniladi. - Monoklonal antitanachalar - saraton, autoimmun va yallig‘lanish kasalliklarini davolashda muhim ahamiyatga ega. - Eritropoetin -buyrak yetishmovchiligi natijasida yuzaga keladigan anemiyani tuzatish uchun ishlatiladi - Interferonlar -gepatit va ayrim saraton turlarida foydalidir. - Vaktsinalar - gepatit B va COVID-19'ga qarshi samarali himoya hosil qiladi. - CAR-T terapiya - genetik o‘zgartirilgan T-hujayralar asosida limfoma va leykemiyani davolashda qo‘llaniladi. Bundan tashqari, biologik preparatlarning biosimilar shakllari ham yaratilmoqda. Masalan, Adalimumab preparatining biosimilarlari — Amgevita, Hyrimoz kabi variantlar mavjud bo‘lib, ular iqtisodiy jihatdan arzonroq va samarasi o‘xshashdi. Virusli vektorlar yordamida sog'lom genlarniorganizmga kiritish va nosog'lom genlarni tuzatish usullari takomillashtirilmoqda. Gen terapiyasi nafaqat monogen kasalliklar, balki ko‘p faktorli kasalliklarni davolashda ham istiqbolli natijalar ko‘rsatmoqda.Personallashtirilgan tibbiyot sohasidagi tadqiqotlar bemorlarning genetik xususiyatlarini hisobga olgan holda davolash usullarini tanlash imkoniyatini bermoqda. Farmakogenomika sohasidagi yutuqlar dori vositalarining individual ta'sirini bashorat qilish va optimal dozalarni tanlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda . Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, bemorning genetik profili asosida dori vositalarini tanlash davolash samaradorligini 30-40% ga oshirish imkonini beradi .Gen muhandisligi texnologiyalarining rivojlanishi va takomillashuvi bilan birga bir qator muammolar ham yuzaga kelmoqda. Genomni tahrirlash texnologiyalarining xavfsizligi va uzoq muddatli oqibatlari hali to‘liq o‘rganilmagan. Off-target effektlar, ya'ni maqsad qilinmagan genomik o‘zgarishlar xavfi mavjud . Shuningdek, gen muhandisligi texnologiyalarining yuqori narxi ulardan keng foydalanish imkoniyatlarini cheklaydi.Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, oxirgi besh yilda gen muhandisligi sohasida erishilgan yutuqlar va yangi texnologiyalar soni sezilarli darajada ortgan. 2020-2024- yillarda chop etilgan ilmiy maqolalarning soni 2015-2019-yillarga nisbatan ikki barobar ko‘p. Bu esa sohaning jadal rivojla