Қадимги Хоразмнинг ижтимоий-иқтисодий муносабатлари, этник жараёнлари ҳамда дафн маросимлари таҳлили (археологик тадқиқотлар манбалари асосида)

Аннотация

This article analyzes the socio-economic relations, ethnic processes, burial rites, and customs of Ancient Khwarazm based on archaeological research sources. Keywords. Stone Box, Khorezm, Tuzgir, catacombs Кириш. Милоддан аввалги V-II асрлар Хоразм воҳасида қабр остидаги кўмиш маданияти даврига (тош қутига, ёки тош ҳалқага ёки қўрғонларда кўп қаватли кўмиш) тўғри келади. Ушбу маданият ёдгорликлари асосан Каспий минтақасида, Узбой бўйида, Устюрт ва Манғишлоқ бўйлаб кенг тарқалган. В.Н.Ягодиннинг таъкидлашича, бу Устюрт платоси ва унга туташ ҳудудларни яйлов ҳамда қишлаш ҳудудлари сифатида ишлатиб юрган чорвадор қабилаларнинг маданиятидир. Тадқиқот материаллари ва усуллари. Ушбу ёдгорликлар гуруҳининг келиб чиқиши, аввалги даврда Амударёнинг Сариқамиш делтаси ҳудудида яшаган Жанубий Орол денгизи минтақасининг сак қабилалари билан боғлиқлигини кўрсатади. Ахамонийларга қадар Сариқамиш тарихий-этнографик минтақаси кўчманчилари иқтисодий жиҳатдан бир ҳил бўлган. Уларнинг баъзилари, эҳтимол Сариқамиш минтақасида қишки биноларга эга бўлиб, ёзда жанубий Урал даштларига кўчиб ўтишган [1, 46]. Яна бири гуруҳи эса Устюрт атрофида айланиб юрган. Учинчиси минтақани тарк этмасдан ярим кўчманчитурмуш тарзини олиб борган. Милоддан аввалги VI-асрнинг иккинчи ярмида Ўрта Осиёда Аҳамонийлар давлатини босиб олиш сиёсати билан боғлиқ сиёсий воқеалардан сўнг, Сариқамиш яқинидаги яна бир гуруҳ ажралиб чиқади [2:88]. Уларнинг баъзилари ўзларининг тақдирларини Хоразм билан боғлашган, улар, авваламбор, ярим кўчманчилар, Қуйисой маданиятини ташувчилари эди. Уларнинг иқтисодиёти кўпроқ Сариқамиш билан боғлиқ бўлган. Аҳамонийлар даврида Қуйисой маданиятининг аҳоли манзиллари, бу ерда Кўзалиқир маданияти ёдгорликлари билан бирга яшаган. Бошқалар Хоразм ва Аҳамонийларга бўйсунишни истамай, ўзларининг асосий қишки яйловлари жойларини ғарбга - Устюрт ва Манғишлоқга кўчиришга мажбур бўлганлар. 304 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Шундай қилиб, Устюрт платоси ва унга туташ ҳудудлар (Узбой, Каспий бўйи, Манғишлақ) нафақат ёзги яйловлар, балки қишлаш жойлари сифатида ҳам фойдаланила бошланди. Ушбу даврдаги кўчманчилар гуруҳи дафн маросимларида аввалги Саклар даврининг бир қатор қуйидаги белгиларини сақлаб қолишган: - биринчидан, қадимий Хоразмда дафн иншоотининг қурилиши. - Иккинчидан, дафн хоналарига олиб борадиган йўлакка ўхшаш дромос кириш жойларига эгалиги. - Учинчидан, кейинги дафн маросимларини ўтказишда нисбатан эрта кўмилганларни қисман ёки ҳатто бутунлай йўқ қилишга имкон берадиган одат. - Тўртинчидан, дафн қилинадиган жойларни чеклайдиган, баъзан икки баробар катта бўлган махсус тош қўрғонларнинг қурилиши. Бизнинг фикримизча, Шарқий Каспий денгизи минтақасида йўлак шаклидаги кириш жойлари бўлган ер ости қўрғонларининг тарқалишига Жанубий Урал кўчманчилари кучли таъсир кўрсатган бўлиб, улар милоддан аввалги VI-аср охирлариданоқ ўзларининг жамоавий дафн маросимлари - дромос қабрларини кенг ишлатишган. Натижалар. Дафн ёдгорликлари (жамоат кўп қаватли дафн маросимлари бўлган тошдан ясалган қабрлар), балки культ мажмуалари ва мавсумий аҳоли манзиллари билан ҳам ифодаланади. Дафн маросимининг баъзи бир хусусиятлари ва қабристон ёдгорликларининг кичик инвентарлари (қурол- яроғ, тўқалар, суяк қошиқлар, турли-хил зеб-зийнат буюмлари) асосида Жанубий Уралнинг дастлабки Сарматия ёдгорликларидан энг яқин ўхшашликларни топади. Ушбу минтақанинг чорвадорлари, Хоразмнинг ўтроқ аҳолиси ҳамда Копетдоғнинг тоғ текислиги, шунингдек Эрон ва Кавказнинг узоқроқ минтақалари билан яқин алоқалар мавжуд бўлган. Тош конструкцияси ичида Хоразмда жойлашган дафнлардан ташқари, Шарқий Каспий минтақасининг жанубий қисмида (Катта Балҳан, Узбой) оз миқдордаги тупроқли қабрлар ҳам аниқланган [3:65]. Уларнинг кўмилиши остида дафн қилинганларнинг жанубий ва шимолий йўналиши бўйича ер ости ва катакомба (лаҳад)ларда кўмилганлиги текширилди. Улар милоддан аввалги IV-II асрлар ва эрамизнинг биринчи 305 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 03, ISSUE 06, 2025. JUNE ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 асрларида ҳам кенг тарқалган қабрлардир. Устюртдаги ўра гўрларда дафн этиш маданияти Устюрт ва Жанубий Урал дафн этилган жойларнинг ниҳоятда яқин эканлигини тасдиқлайди [4:32]. Булар: - марҳумнинг жанубий йўналиши билан қопламадаги дафнлар; - қадимий Хоразмда пастки квадрат ёки думалоқ тош иншоотнинг марказида жойлаштирилган, кенглик ёки меридионал йўналтирилган кенг тўртбурчак тупроқли ўра гўрлар; - қадимги Хоразмда тош ҳалқага эга тор тупроқ ўра гўрларидаги дафнлардир. Устюртда Жанубий Урал кўчманчиларининг мавжудлиги милоддан аввалги II асрнинг бошлариданоқ айниқса сезила бошланди. Ва бу, эҳтимол Орол денгизи, авваламбор, Хоразмдаги кўчманчилар дунёсининг жанубий чегарасидаги сиёсий воқеалар билан боғлиқ. Бу ерда фақат кўчманчи дашт ва Хоразм ягона иқтисодий тизим бўлганлиги, Жанубий Урал ва Хоразм кўчманчилари ўртас