АНАЛИЗ УРОВНЯ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНОГО РАЗВИТИЯ СТАРШИХ КЛАССОВ И «ТАБЛИЦА АНФИМОВА»

Аннотация

This article analyzes the process of intellectual development of high school students based on modern psychological and pedagogical approaches. The essence of the concept of intellectual development, its main components, and stages of development are thoroughly examined. The role of modern teaching methods in developing students’ skills such as critical thinking, problem- solving, and creative thinking is also discussed. The article identifies factors influencing intellectual development based on the theories of scholars such as Vygotsky, Piaget, Bloom, and Anfimov. Additionally, methodological recommendations are provided for analyzing the intellectual development level of high school students using the “Anfimov Table” and for creating an effective environment for intellectual growth. Keywords: intellectual development, work efficiency coefficient, information processing speed, high school students, critical thinking, cognitive development, psychological approach, pedagogical technologies, thinking, creativity. Bugungi kunda zamonaviy ta’lim tizimida o‘quvchilarning nafaqat bilim olishlari, balki mustaqil fikrlash, muammolarni hal qilish va yangicha yondashuvlarni shakllantirish ko‘nikmalari adu.uz universaljurnal.uz 609 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, yuqori sinf o‘quvchilarining intellektual rivojlanishi bu borada muhim o‘rinni egallaydi. Intellektual rivojlanish nafaqat kognitiv qobiliyatlar, balki emotsional va ijtimoiy omillar bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Intellektual rivojlanish - bu shaxsning bilim olish, tafakkur qilish, muammolarni hal etish, ijodiy fikrlash va mantiqiy mulohaza yuritish qobiliyatlarining bosqichma-bosqich rivojlanishidir. Bu jarayon tug‘ma salohiyat va ijtimoiy muhit ta’sirida shakllanadi. Vygotskiy esa intellektual rivojlanishni “yaqin rivojlanish zonasi” kontseptsiyasi orqali ta’lim jarayonida o‘quvchiga yo‘naltirilgan yordam muhimligini ta’kidlaydi. Bu bosqichdagi o‘quvchilar, Abstrakt tafakkurga o‘ta boshlaydilar, o‘z-o‘zini tahlil qilish va o‘z fikrini asoslab berish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar, tanqidiy fikrlash va argumentatsiyalash qobiliyatlari kuchayadi. Ichki omillar: IQ darajasi, psixologik holat, motivatsiya, o‘z-o‘zini anglash darajasi. Tashqi omillar: o‘qituvchining roli, oila muhiti, tengdoshlar bilan muloqot, dars jarayonining innovatsion usullari. Muammoli o‘qitish – o‘quvchini faol fikrlashga majbur etadi. Blooms taksonomiyasi asosidagi dars rejasi – bilish, tushunish, qo‘llash, tahlil, sintez va baholash bosqichlarini qamrab oladi. “Anfimov jadvali” (harflar kompleksidan tashkil topgan korrektura sinovi) ilmiy- tadqiqotlarda ta’lim jarayonida intellektual rivojlanish (ish bajarish) qobiliyatini baholashda ob’ektiv ma’lumot olish imkonini beradi. “Anfimov jadvali” yordamida amalga oshirilgan tadqiqotlarda maktab o‘quvchilarida intellektual rivojlanish darajasi fiziologik yosh davrlariga bog‘liqligi, sutka va hafta davomida dinamik tavsifda o‘zgarishi qayd qilinadi. Tadqiqotlarda 8-11 sinflarda (15-18 yosh) o‘quvchilarda intellektual rivojlanish darajasi “Anfimov jadvali” testi yordamida tahlil qilindi (1.1-rasm). 1.1.-rasm. “Anfimov jadvali” asosida o‘quvchilarda intellektual rivojlanish darajasini tahlil qilish(Andijon tumani, 47-maktab 11D”-sinf; 21.04.2025 yil). “Anfimov jadvali”da 33 ta qatorda 31 tadan harf (33×31=1023ta) berilgan. Tadqiqotlarda o‘quvchilarga “Testni boshlang!” buyrug‘i berilganidan keyin, 5 minut davomida jadvalda o‘ngdan chapga tomon, satrma-satr ketma-+ketlikda berilgan harfni ustiga “×” chizish topshirig‘i berildi. Tadqiqotlarda “Topshiriqni bajarish aniqligi” (A) va “Intellektual ish bajarish samaradorlik koeffitsenti” (R) qiymatlari gender farqlanishga egaligi, ya’ni qizlarda sezilarli yuqori bo‘lishi qayd qilingan. “Topshiriqni bajarish aniqligi” (A), “Intellektual ish bajarish samaradorlik koeffitsenti” (R), “Ko‘rish orqali qabul qilingan axborotlar hajmi” (Q), “Axborotlarni qayta ishlash tezligi” (V) ko‘rsatkichlari quyidagi formulalar (1.1, 1.2, 1.3, 1.4) yordamida hisoblandi: A=M/N (1.1) Bu erda,A – topshiriqni bajarish aniqligi (sh.b.);M – chizilgan harflar soni;N– qarab chiqilgan matnda chizilishi talab etilgan harflar sonini ifodalaydi. P=A×S (1.2) Bu erda, R – intellektual ish bajarish samaradorlik koeffitsenti (sh.b.); S – qarab chiqilgan harflar sonini ifodalaydi. adu.uz universaljurnal.uz 610 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari Q=0,5936×S (1.3) Bu erda, Q – ko‘rish orqali qabul qilingan axborotlar hajmi (bit); 0,5936 – bitta harfga to‘g‘ri keluvchi axborotlar hajmi (bit);S – qarab chiqilgan harflar sonini ifodalaydi. V=[(Q−2,807×h)/T] (1.4) Bu erda, V – axborotlarni qayta ishlash tezligi (bit/sek.); 2,807 – qoldirib ketilgan 1 ta harfga to‘g‘ri keluvchi axborot hajmi (bit); T – topshiriqni bajarish vaqtini ifo