Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
ЧУВСТВИТЕЛЬНОСТЬ ВИДОВ И РАС СТЕБЛЕВОЙ ПЛЕСЕНИ КУКУРУЗЫ К ПОЛОВЫМ ФЕРАМОНАМ
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” · FERAMONLARGA SEZGIRLIGI · Yuldashev Farruxbek Ergashboyevich · Xafizova Odinaxon Tuxtasinovna
Универсал международный научный журнал · 18 · 265-267 · 2026
Аннотация
The article establishes that the subspecies of the European corn borer found in Uzbekistan is Ostrinia nubilalis persica. Its sensitivity to sex pheromones, as well as morphological and genetic characteristics, were studied. It was shown that species and races can be distinguished based on the ratio of pheromone components: cis-(Z)-11-TDA and trans-(E)-11-TDA. As biological control agents, the entomophagesTrichogramma pintoi (with effectiveness against eggs up to 67.8%) and Bracon hebetor (against larvae up to 100%) were used under laboratory and field conditions. However, due to the moth's concealed lifestyle, the effectiveness of biological methods in field conditions is limited. The results obtained are of great importance for developing effective pest control strategies in the conditions of Uzbekistan. Keywords: Corn stem borer, species, races, biological control method,Trichogramma, Bracon. Makkajo‘xori poya parvonasi (Ostrinia (Pyrausta) nubilalis Hb.). Deyarli barcha makkajo‘xori ekib o‘stiradigan mamlakatlar xududlarida keng tarqalgan, murakkab biologik xususiyatlarga hamda zararlilikga ega hasharot hisoblanadi [1]. Odatda, YEvropa mamlakatlarida mavsumda 1-2 avlod berib rivojlanadigan bu hasharotning dunyoda bir necha o‘zgargan turlari bor. Bu hasharotni chuqur o‘rgangan Rossiyalik L.N. Frolovning [9] ta’kidlashicha, makkajo‘xori poya parvonasining 8 xil o‘zaro morfologiya hamda genetik farq qiluvchi turlari mavjud. Bularning orasida eng asosiysi va negizini tashkil qiluvchisi O. nubilalis dir. U yana, YEvropa makkajo‘xori poya parvonasi deb ham yuritiladi. Rossiyaning Uzoq Sharq mintaqalarida MPP ning uchta o‘zgargan turi adu.uz universaljurnal.uz 713 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari mavjud ekan (O.furnacalis, O.curentzovi, O.sp.perpacifica) hamda Ukraina, shimoliy Kavkaz va Qozog‘iston populyatsiyalari mavjud. O‘zbekistonda uchraydigan makkajo‘xori poya parvonasini Kanadalik sistematik – olimlarning [4] xulosalariga tayanib mahsus guruhga ajratgan va uni “persiya” kenja turi qatoriga qo‘shibO.n.persica Mutuura et Munroe deb atagan. Keyinchalik o‘tkazilgan ko‘plab tadqiqotlarda aniqlandiki [10, 14, 15, 16] MPP ning kenja turlari va rasalari o‘zaro jinsiy feromoni (JF) jixatidan ajralib turadi. 1-rasm. Makkajo‘xori poya parvonasi: a – kapalaklari, v – qurti, s – g‘umbagi, l – qurti poya ichida (Kapustina va b., 1967 dan olindi) boshqa so‘z bilan: YEvropa turi bo‘lmish O.nubilalis ning JF ga Uzoq Sharq, yoki Persiya (O‘zbekiston) populyatsiyalari harakat qilmaydi (uchmaydi) va aksincha [11].Umuman, MPP ning JF haqida alohida izohlab o‘tish kerak bo‘ladi. Ilk bor bunday modda [18] A.N. Sparks tomonidan aniqlangan edi. Bu moddaning tarkibi quyidagi 2 ta moddadan iborat deb topilgan: sis-(z)-11-tetradesen-1-ol atsetat (11-TDA) hamda trans (YE)-11 TDA (Klin, Brindley, 1970). MPP ning JF-ni tarkibidagi 2 ta moddani turli nisbatda sinab ko‘rish shuni ko‘rsatdiki (VIZR, 1978-1983 yy.) birinchidan, bu hasharot turli tur va rasalarga ega bo‘lib, barchasi JF ning turli nisbatli tarkibiga javob beradi. Ikkinchidan, O‘zbekistondagi MPP ning turi birorta sinalgan JF ga javob bermagan [2]. MPP ning JF tarkibidagi moddalar: sis-(Z)-11-TDA va trans (YE)-11-TDA quyidagi nisbatlarda sinovlardan o‘tgan (100 va 0; 97 va 3; 50 va 50; 3 va 97; 0 va 100). Shunday qilib, MPP ning tur va rasalarini JF ga nisbatan bo‘lgan munosabatiga qarab aniqlash imkoniyati vujudga kelgan [3]. Poya parvonasining zararlilik darajasi yuqori bo‘lib, u tarqalgan davlat va dalalarda 60-80% makkajo‘xori o‘simliklarini zararlab, hosil-dorlikni 30-40%gacha ozaytirish mumkin [1, 7]. O‘zbekistonda F.Yuldashev va boshqalarning ta’kidlashicha, makkajo‘xori poya parvonasi ayrim dalalarda makkajo‘xorini 100% zararlab, hosildorlikni 25-35% ga kamaytirishi mumkin [12]. Rossiya va Belorussiyaning shimoliy mintaqalarida makkajo‘xori poya parvonasi mavsumda 1 ta avlod berib rivojlanadi, ammo janubiy mintaqa-larida 2 hatto qisman 3 avlod berish mumkin [4, 5, 6]. Poya parvonasi hammaxo‘r (polifag) hisoblanib, ayrim olimlarning fikricha 100 dan ortiq o‘simlik turlarini shikastlashi mumkin. Eng ko‘p u makkajo‘xori, sorgo, tariq, xmel, kungaboqar kabi o‘simliklarini, hatto g‘o‘zani ham zararlaydi deyilgan, ammo biror-bir mahsus adabiyotda hamda o‘zimizning kuzatuvlarimizda bunday shikastlashni uchratgan emasmiz [8]. Makkajo‘xorida zararkunanda qurtlari o‘simlik barglarini, tana va ro‘vagini (sultonini) hamda so‘taning o‘rami, o‘zagi va donlarini shikastlab zararlaydi. Agarda poya so‘tadan past qismida zararlangan bo‘lsa, u ko‘pincha sal shamolda sinib tushadi. Bunday tupdan hosil kutishning xojati qolmaydi: don va poyaning miqdori va sifati yo‘qoladi. adu.uz universaljurnal.uz 714 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari MPP ning qurtlari o‘z umrining ko‘p qismini yopiq sharoitlarda o‘tkazgani uchun biologik
Доказательный фрагмент
«The article establishes that the subspecies of the European corn borer found in Uzbekistan is Ostrinia nubilalis persica.»
Образец извлечения
Демо-превьюThe article establishes that the subspecies of the European corn borer found in Uzbekistan is Ostrinia nubilalis persica. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Corn stem borer, species, races, biological control method, Trichogramma, Bracon, tur, расы, Bracon., бракон., виды, rasalar, biologik kurash usuli, биологический метод борьбы, Кукурузный стеблевой мотылек, трихограмма, Makkajo‘xori poya parvonasi
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025