ВЫРАЩИВАНИЕ ФАСОЛИ (PHASEOLUS VULGARIS L.) В КЛИМАТИЧЕСКИХ УСЛОВИЯХ УЗБЕКИСТАНА

Аннотация

The article is devoted to the agrotechnical and technological aspects of growing common beans (Phaseolus vulgaris L.) in the climatic conditions of Uzbekistan. The article discusses the peculiarities of growing beans in the countrys continental climate, that is, hot summers and relatively cold winters, optimal varieties, soil preparation, planting, irrigation, pest control and harvesting methods. The importance and economic benefits of legumes in increasing soil fertility through nitrogen fixation are emphasized. The possibility of achieving higher yields through the use of modern methods, including drip irrigation and selection, is analyzed. The article provides practical recommendations for farmers, agronomists and agricultural specialists. Keywords: beans, agricultural technology, irrigation, variety selection, soil preparation, yield, nitrogen fixation, export potential, drip irrigation. Loviya (Phaseolus vulgaris L.) dunyoda eng keng tarqalgan dukkakli ekinlardan biri bo‘lib, O`zbekistonda ham qishloq xo`jaligida muhim o`rin tutadi. Bu ekin oziq-ovqat va ozuqa sifatida yuqori qiymatga ega, shuningdek, tuproq unumdorligini oshirishda azot fiksatsiyasi orqali muhim rol o`ynaydi. O`zbekistonning iklim sharoiti, ya’ni quruq va issiq yoz, qisqa va nisbatan sovuq qish, loviya yetishtirish uchun muayyan talablar va texnologik yondashuvlarni talab qiladi. Ushbu maqola O`zbekiston sharoitida loviya yetishtirishning asosiy jihatlari, unga ta’sir qiluvchi omillar va zamonaviy agrotexnik usullarni ko`rib chiqadi. O`zbekistonda iqlim kontinental bo`lib, yoz faslida havo harorati 30–40°C gacha ko`tarilishi, qishda esa -10°C gacha pasayishi mumkin. Yog`ingarchilik miqdori yil davomida nobiron bo`lib, adu.uz universaljurnal.uz 762 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari asosan bahor va kuz fasllarida kuzatiladi (yiliga o`rtacha 200–400 mm). Loviya yetishtirishda iqlimning asosiy omillari quyidagilardir: Harorat: Loviya o`sishi uchun optimal harorat 18–25°C ni tashkil qiladi. 30°C dan yuqori va 10°C dan past haroratlar o`simlik rivojlanishiga salbiy ta’sir ko`rsatadi. Namlik: Loviya namlikni yaxshi ko`radi, lekin ortiqcha namlik yoki qurg`oqchilik uning unumdorligini pasaytiradi. Suv sig`imi 60–70% bo`lgan tuproqlar ideal hisoblanadi. Loviya qisqa kunli o`simlik bo`lib, kun davomiyligi 10–12 soat bo`lgan sharoitda yaxshi rivojlanadi. O`zbekistonning Farg`ona, Andijon, Toshkent va Surxondaryo viloyatlari loviya yetishtirish uchun eng qulay mintaqalardir, chunki bu yerlarda tuproq unumdorligi yuqori va sug`orish imkoniyatlari mavjud. O`zbekistonda loviyaning turli xil navlari, xususan, mahalliy va xorijiy seleksiyada ishlab chiqarilgan navlar qo`llaniladi. Misol uchun: Mahalliy navlar: “Qizil loviya”, “Oq loviya” kabi navlar qurg`oqchilik va mahalliy iqlimga yaxshi moslashgan. Xorijiy navlar: “Pinto”, “Bush bin” va “Kidney” navlari yuqori hosildorlik va kasalliklarga chidamlilik bilan ajralib turadi. Nav tanlashda iqlim, tuproq turi va bozor talablariga e’tibor berish lozim. Masalan, qumli- loyli tuproqlarda “Qizil loviya” yaxshi natija beradi, og`ir loyli tuproqlarda esa “Pinto” navi afzaldir. Loviya yetishtirishda tuproq tayyorlash muhim ahamiyatga ega. O`zbekistonda ko`pincha sug`oriladigan yerlarda ikkinchi ekin sifatida loviya ekiladi. O`zbekistonda loviyani bahorda (aprel-may) yoki yozda (iyun-iyul) ekish mumkin. Bahoriy ekish ko`proq tavsiya etiladi, chunki bu davrda namlik va harorat muvozanati optimal bo`ladi. Loviya hosili odatda ekishdan keyin 90–120 kun ichida yig`ib olinadi. Loviya O`zbekistonda oziq-ovqat mahsuloti sifatida talab yuqori bo`lgan ekindir. Uning eksport potensiali ham yuqori, xususan, yaqin qo`shni davlatlarga (Qozog`iston, Tojikiston) eksport qilinadi. Bundan tashqari, loviyaning azot fiksatsiya qilish xususiyati tufayli u ekin almashinuvida muhim o`rin tutadi, bu esa tuproq unumdorligini oshiradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Oripov R., Xalilov N. O‘simlikshunoslik // Toshkent, 2008. 2. Xalilov N., Xalilova L., Ravshanova N., Otayarova GU. Angizga ekishga yaroqli loviya navlari urug‘chiligi va agrotexnikasi (Tavsiyanoma) // Samarkand, 2017. 3. Ravshanova N., Otayarova G Loviya — to‘kin xayot manbai// Samarkand, 2016. 4. Xalilova L., Otayarova G., Ravshanova N. Takroriy ekish uchun loviyaning yangi navlari //, “Agro ilm”, 1-son, 2018. 5. Salomatlik ensiklopediyasi. 6. Internet saytlari: adu.uz universaljurnal.uz 763