АНАТОМО-ФИЗИОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ СТРОЕНИЯ ГОЛОСОВОГО АППАРАТА У ДЕТЕЙ

Аннотация

This article explores the anatomical and physiological features of the vocal apparatus in children. The study emphasizes the importance of understanding age-related structural and functional development to prevent and manage speech and voice disorders. Detailed analysis of developmental stages offers valuable insight for professionals in speech therapy, pediatrics, and phonology. Keywords: vocal apparatus, children, physiological development, anatomy Mavzuning dolzarbligi: Bolalarda ovoz apparati tuzilishining anatomo-fiziologik asoslarini o‘rganish maktabgacha va maktab yoshidagi bolalarda nutq va ovoz buzilishlari sonining ko‘payishi kuzatilayotgan hozirgi sharoitda alohida ahamiyatga ega. Ovoz apparati murakkab tizim bo‘lib, nafas yo‘llari, hiqildoq, ovoz burmalari va rezonator bo‘shliqlarni o‘z ichiga oladi. Bolalarda bu tuzilmalar faol shakllanish bosqichida bo‘lib, turli xil ta’sirlarga: jismoniy, psixologik, ijtimoiy va ekologik ta’sirlarga yuqori sezgirligi bilan ajralib turadi. Kirish. Ovoz apparati tuzilishining yoshga oid morfofunksional xususiyatlarini bilish nafaqat fiziologik me’yorlarni obyektiv baholash, balki barqaror ovoz buzilishlarining rivojlanishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan og‘ishlarni o‘z vaqtida aniqlash imkonini beradi. Bu, ayniqsa, logopediya, foniatriya, pediatriya va pedagogika sohasida ishlaydigan mutaxassislar uchun dolzarbdir, chunki bolalardagi ovoz buzilishlari ularning muloqoti, ta’limi va ruhiy-hissiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bundan tashqari, bolalarga ta’lim va nutq yuklamalarining ortishi sharoitida (tez-tez nutq so‘zlash, maktabda va maktabdan tashqarida ovoz apparatidan faol foydalanish) ovoz tizimining fiziologik imkoniyatlarini aniq tushunishga asoslangan profilaktika ishlari zarur. Mavzuning dolzarbligi ovoz buzilishlarini tashxislash va tuzatishga zamonaviy texnologiyalarni joriy etish nuqtayi nazaridan ham ortib bormoqda, bu esa bolalik davrida ovoz hosil bo‘lishini o‘rganishga chuqur anatomik va fiziologik yondashuvni talab qiladi. Shunday qilib, ushbu mavzuni o‘rganish nafaqat ovoz rivojlanishi jarayonlarini ilmiy jihatdan tushunishga, balki bolalarda ovoz buzilishlarining oldini olishdan tortib, ularni kompleks davolashgacha bo‘lgan amaliy muammolarni hal qilishga yordam beradi. Ovoz apparatining fiziologik xususiyatlari: adu.uz universaljurnal.uz 773 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari Inson ovozi - bu bebaho tabiiy ne'mat boʻlib, u tugʻma reflektor harakat boʻlib, keyinchalik inson hayoti davomida rivojlanadi. Ovoz apparatining rivojlanish bosqichlarini quyidagicha tavsiflash mumkin: oddiy, intensiv yoki sekinlashgan. Rivojlanishning bu bosqichlari bola hayotining muayyan davrlarida va turli organlarda bir xil namoyon boʻlmaydi: Bu bosqichlarning almashinishi bir necha marotaba sodir boʻladi va bir tekis (intensiv oʻsishdan odatiy oʻsishga, keyin sekin oʻsishga; odatiy oʻsishdan sekin oʻsishga) va sakrash shaklida (intensiv oʻsishdan sekin oʻsishga; kuchsiz oʻsishdan intensiv oʻsishga) boʻlishi mumkin. Ovoz apparatining ba'zi qismlari ikki bosqichda rivojlanadi (intensiv - oddiy). Masalan, oʻpka dastlabki ikki oy ichida jadal rivojlanadi, soʻngra jinsiy balogʻatga etish davrigacha asta-sekin oʻsib boradi. Bronxlar va traxeyada sezilarli oʻzgarishlar bola hayotining birinchi yilida qayd etiladi. Hiqildoq va burun-halqumdagi oʻzgarishlar uch bosqichda kechadi. Burun boʻshligʻi, qoʻshimcha boʻshliqlar va burun-halqum hayotning dastlabki 6 oyida jadal rivojlanadi, qoʻshimcha boʻshliqlar esa 3 yoshgacha, burun-halqum 6 yoshgacha odatdagi intensivlik bilan oʻsadi. Burun-halqum va qoʻshimcha boʻshliqlarning oʻsishi asosan pubertat davrining boshida tugallanadi, shunga qaramay, ovoz hosil qiluvchi apparatning boshqa a'zolari jinsiy etilishning oxiriga kelib (19 yoshga kelib) oʻsishni toʻxtatadi. Istisno tariqasida faqat hiqildoq, garchi u kamroq ifodalangan boʻlsa-da, oʻsishni davom ettiradi. Ovoz apparatining rivojlanishini tahlil qilishda uch asosiy bosqichni ajratish mumkin: 1.Tug’ma davr: Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda larinks (hiqildoq) yuqori joylashgan bo‘lib, bu holat ovqat yutish va nafas olish jarayonlarining birgalikda bajarilishiga imkon yaratadi. Ovoz boylamlari qisqa va yumshoq bo‘ladi, bu esa tovushlarning baland va noaniq chiqishiga sabab bo‘ladi. Bu bosqichda bola faqat reflektor tovushlar chiqaradi (qichqirish, yig‘i). Ovoz apparatining tuzilishi hali to‘liq shakllanmagan bo‘ladi. 2. Erta bolalik davri (1–3 yosh): Bu davrda larinks asta-sekin pastga tushadi, ovoz bog‘lamlari cho‘zila boshlaydi, og‘iz va burun bo‘shliqlari kengayadi. Bola asta-sekin ataylab tovush chiqarishni, ovoz orqali aloqa qilishni o‘rganadi. Ovoz ohangi, tembri va tovushlar aniqligi shakllanadi. Ovoz apparatining rivojlanishi bilan bir qatorda markaziy asab tizimi ham takomillashadi, bu esa nutqning faollashuviga olib keladi. 3. Maktabgacha yosh davri (4–7 yosh): Bu bosqichd