ФОРМИРОВАНИЕ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОГО МИРОВОЗЗРЕНИЯ УЧАЩИХСЯ В ПРОЦЕССЕ ПРЕПОДАВАНИЯ БИОЛОГИИ

Аннотация

This article examines the importance and methods of forming students' educational worldviews in the process of teaching biology. The article discusses the role of biology in understanding the relationship between nature and man, as well as the development of scientific worldview, critical thinking and environmental awareness in students through modern teaching methods. The article analyzes the impact of active teaching methods, such as project-based learning, problem-based learning and the use of digital technologies on educational worldviews. The role of teachers in this process and students' activities aimed at self-development are also in the spotlight. The article serves as a useful resource for teachers, education professionals and those interested in biology. Keywords: biology, educational worldview, scientific worldview, critical thinking, ecological awareness, active learning methods, project-based learning, problem-based learning, digital technologies. Kirish: Zamonaviy dunyoda ta'lim nafaqat bilim berish, balki shaxsning har tomonlama rivojlanishiga xizmat qiluvchi muhim vosita sifatida qaralmoqda. Biologiya fani tabiatning murakkab tuzilishi, hayot jarayonlari va insonning atrof-muhit bilan oʻzaro ta'sirini oʻrganish orqali talabalarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirishda alohida oʻrin tutadi. Ilmiy dunyoqarash talabalarga dunyoni mantiqiy va tizimli tushunish, faktlarni tahlil qilish va xulosa chiqarish koʻnikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Shu bilan birga, biologiya oʻqitish jarayonida talabalarning ekologik ongini yuksaltirish, global muammolarga yechim topishda faol ishtirok etishga undash va ularning adu.uz universaljurnal.uz 787 “ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI” xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini oshirish muhim vazifalardan biridir.Bugungi kunda ta'lim tizimi an'anaviy usullardan zamonaviy, faol oʻqitish metodlariga oʻtmoqda. Bu esa biologiya oʻqitishda yangi yondashuvlarni joriy etishni talab qiladi. Loyiha asosidagi ta'lim, muammoli oʻqitish, raqamli vositalardan foydalanish va boshqa innovatsion usullar talabalarning faqat bilim olishi emas, balki oʻz-oʻzini rivojlantirishga intilishi va dunyoni kengroq koʻrishiga yordam beradi. Ushbu maqola biologiya fanini oʻqitish orqali talabalarning ta'limiy dunyoqarashini shakllantirishning asosiy yoʻnalishlari, usullari va muammolarini oʻrganadi. Asosiy qism: Ta'limiy dunyoqarashning mohiyati va biologiyadagi oʻrniTa'limiy dunyoqarash – bu shaxsning olam, tabiat va jamiyat haqidagi bilimlar tizimi boʻlib, u ilmiy asoslangan tushunchalar, mantiqiy fikrlash va axloqiy qadriyatlar bilan boyitiladi. Biologiya fani talabalarda quyidagi jihatlarni shakllantirishda muhim rol oʻynaydi:Ilmiy dunyoqarash: Hayot jarayonlarini molekulyar darajadan ekotizimgacha tushunish orqali talabalar olamning yaxlit tasavvurini shakllantiradi.Ekologik ong: Atrof-muhitni muhofaza qilish va barqaror rivojlanish masalalariga e'tibor qaratish orqali talabalar global muammolarga mas'uliyat bilan yondashadi.Tanqidiy fikrlash: Ilmiy faktlarni tahlil qilish, tajribalar oʻtkazish va xulosalar chiqarish orqali talabalar mustaqil fikrlash koʻnikmalarini rivojlantiradi.Biologiya fanining oʻziga xos xususiyati shundaki, u nafaqat nazariy bilimlarni, balki amaliy koʻnikmalarni ham oʻz ichiga oladi. Bu esa talabalarning ta'limiy dunyoqarashini shakllantirishda keng imkoniyatlar yaratadi. Biologiyani oʻqitishda zamonaviy usullarZamonaviy ta'limda biologiyani oʻqitishda quyidagi usullar qoʻllanilmoqda:Loyiha asosidagi ta'lim (Project-Based Learning): Talabalar muayyan muammo yoki loyiha atrofida mustaqil ravishda tadqiqot olib boradi. Masalan, mahalliy ekotizimni oʻrganish loyihasi talabalarda ilmiy va ekologik dunyoqarashni shakllantiradi.Muammoli oʻqitish (Problem-Based Learning): Talabalarga hayotiy muammolar taqdim etilib, ularni yechish yoʻllarini izlashga undaydi. Masalan, iqlim oʻzgarishi yoki biologik xilma-xillikni saqlash boʻyicha savollar muhokama qilinadi.Raqamli texnologiyalar: Virtual laboratoriyalar, 3D modellar va interaktiv dasturlar biologiya fanini yanada qiziqarli va tushunarli qiladi. Masalan, DNK tuzilishini 3D modelda koʻrish talabalarda mavzuni chuqurroq tushunishga yordam beradi.Integratsion yondashuv: Biologiyani boshqa fanlar (kimyo, fizika, geografiya) bilan bogʻlab oʻqitish talabalarda yaxlit dunyoqarashni shakllantirishga xizmat qiladi. Muammolar va yechimlarBiologiyani oʻqitishda talabalarning ta'limiy dunyoqarashini shakllantirishda bir qator muammolar mavjud:Resurslarning yetishmasligi: Koʻplab maktablarda zamonaviy laboratoriyalar va raqamli vositalar yetishmaydi.Talabalarning qiziqish darajasi: Ba'zi talabalar biologiyani quruq yoki qiyin fan deb hisoblashi mumkin. Oʻqituvchilarning malakasi: Zamonaviy usullarni qoʻllash uchun oʻqituvchilar doimiy ravishda malaka oshirishi talab qilinadi.Yechim sifatida quyidagilar taklif qilinadi: Davlat va xususiy sektordan ta'lim