IJTIMOIY YORDAM DASTURLARI SAMARADORLIGINI BAHOLASH DA SUN’IY INTELLEKTDAN (SI) FOYDALANISH ISTIQBOLLARI

Аннотация

Maqolada ijtimoiy yordam dasturlarining samaradorligini baholash uchun sun’iy intellektni (SI) qo‘llashning kelajakdagi imkoniyatlari o‘rganiladi. Resurslarni aniqroq taqsimlash, noxolislikni bartaraf etish va ijtimoiy xavflarni bashorat qilishda sun’iy intellektning salohiyatiga alohida e’tibor qaratilgan. Axloq, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va texnologiyalarni joriy etishda shaffoflik zarurligi muhokama qilinadi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, ijtimoiy himoya, dasturlar samaradorligi, prognoz tahlillari, individual qo‘llab-quvvatlash, raqamlashtirish, ijtimoiy siyosat kelajagi. Ijtimoiy yordam dasturlari samaradorligini baholash uchun sun’iy intellektdan (keyingi o‘rinlarda - SI) foydalanish istiqbollari moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelgan aholining zaif qatlamlari muammolarini hal qilishda muhim qadamdir. Ijtimoiy yordam dasturlari - bu turli xil moddiy va nomoddiy yordam ko‘rsatish orqali kambag‘allik darajasini qisqartirish va turmush sifatini oshirishga qaratilgan davlat tashabbuslari hisoblanadi. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda 1,3 milliarddan ortiq kishi turli xil ijtimoiy yordam olmoqda, bu esa ushbu dasturlar samaradorligini oshirish bo‘yicha vazifalar ko‘lamini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotihisob-kitoblariga ko‘ra, yordamning atigi 60 foizga yaqini haqiqatan ham muhtojlarga yetib boradi, bu esa sun’iy intellekt yordamida baholash jarayonlarini takomillashtirish uchun katta imkoniyat mavjudligini tasdiqlamoqda. Ijtimoiy yordamning asosiy yo‘nalishlari: • kam ta’minlangan oilalarga moddiy yordam va bolalar nafaqalarini tayinlash; 195 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6 • ish stajiga ega bo‘lmagan fuqarolar uchun yoshga doir nafaqa, nogironlik nafaqalari va nogironligi bo‘lgan bolalarni parvarishlash nafaqalari; • og‘ir kasallikka chalingan va boquvchisini yo‘qotgan bolalari bor oilalarni qo‘llab-quvvatlash; • bola tug‘ilganda va dafn marosimi uchun bir martalik to‘lovlar; • uy-joy kommunal xizmatlarini to‘lash bo‘yicha kompensatsiyalar; • Oziq-ovqat va kiyim-kechak uchun qo‘shimcha to‘lovlar bilan CHAESdagi avariyani bartaraf etish ishtirokchilari, urush faxriylari va mahbuslarini ijtimoiy himoya qilish; • fuqarolarning ayrim toifalari uchun shahar transportida imtiyozlar; • yetim bolalar, ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar, og‘ir turmush sharoitiga tushib qolgan xotin-qizlarni uy-joy bilan ta’minlash va qo‘llab-quvvatlash; • aholining ehtiyojmand qatlamlariga moddiy yordam ko‘rsatish. Ushbu dasturlarning samarali ishlashi resurslardan oqilona foydalanish va ularning samaradorligini oshirish uchun muntazam ravishda baholashni ta’minlashni talab qiladi. McKinsey Global Institute (2022) tadqiqoti shuni ko‘rsatdiki, sun’iy intellektni davlat tizimlariga joriy etish ijtimoiy sohadagi resurslarni taqsimlash samaradorligini 30 foizgacha oshirishi, yo‘qotishlarni kamaytirishi va yordamning manzilliligini oshirishi mumkin. Biroq, an’anaviy baholash usullari ko‘pincha ma’lumotlarning nomukammalligi va yordam oluvchilar orasidan muhtojlarni aniq aniqlashdagi qiyinchiliklar kabi muammolarga duch keladi. Sun’iy intellekt baholash aniqligini oshirish uchun innovatsion vositalarni taklif etadi: mashinali o‘rganish texnologiyalari, tabiiy tilni qayta ishlash va bashoratli tahlil yordamni taqsimlash jarayonlarini optimallashtirish va shaxsiy qo‘llab-quvvatlashni ta’minlash orqali ma’lumotlarni chuqurroq tahlil qilish imkonini beradi. Birinchidan, sun’iy intellekt an’anaviy tahlil usullari yordamida aniqlab bo‘lmaydigan qonuniyatlar va tendensiyalarni aniqlash imkonini beradi. Masalan, prognoz analitikasi real vaqt rejimida resurslarni taqsimlashni optimallashtirish orqali kelajakdagi ehtiyojlar va inqirozli vaziyatlarni bashorat qilishi mumkin. Masalan, Braziliyada kambag‘allikka qarshi kurash dasturlarini baholash uchun sun’iy intellekt algoritmlarini qo‘llash bo‘yicha pilot loyiha daromadlarning 196 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6 o‘zgaruvchanligi yoki ta’lim darajasi kabi noaniq xavf omillarini tahlil qilish orqali muhtojlarni aniqlashdagi xatolarni 25 foizga kamaytirishga imkon berdi. Ikkinchidan, sun’iy intellekt turli sohalardagi ma’lumotlarni birlashtirishi mumkin - tibbiy so‘rovnomalar, ta’lim hisobotlari, ovqatlanish statistikasi - bu ijtimoiy yordam dasturlarini mintaqaviy xususiyatlar va aholining o‘ziga xos ehtiyojlariga moslashtirish imkonini beradi. Uchinchi afzallik - noxolislikni kamaytirish va shaffoflikni oshirish. Tushunarli sun’iy intellekt algoritmlarni foydalanuvchilar va administratorlar uchun yanada tushunarli qiladi va jamoatchilik ishonchini mustahkamlaydi. Misol tariqasida AQShdagi Medicaid dasturida tushuntiriladigan sun’iy intellektdan foydalanishni keltirish mumkin, bu yerda shaffof algoritmlar yashirin kamsitish amaliyotlarini bartaraf etishga yordam berdi va aholining qaror qabul qilish jaray