XORAZMDA JADIDCHILIK HARAKATI VA UNING MA’RIFIY MEROSI

Аннотация

Ushbu maqolada Xorazmda jadidchilik harakatining ma’rifiy merosi hamda uning ta’lim va madaniyat sohasidagi ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, jadidlarning yangi usul maktablari tashkil etishi, ta’limdagi islohotlari va milliy madaniyatni asrashdagi roli tahlil qilinadi. Kalit soʻzlar. Jadidchilik harakati, ma’rifiy meros, milliy madaniyat, ma’rifatchilar, Matmurod Mahzum, Komil Xorazmiy, Shamsiddin Xorazmiy, Otaxon domla, Abdulloh Qosimov, Abdurahim Oxun, Xoliqdomla, ilm-fan va madaniyat, yangi usul maktablari, ma’naviy tarbiya, jamiyat taraqqiyoti, ta’lim metodlari, ma’rifiy yangilanish. Xalqning taqdiri ba’zan bir necha dadil qadam, bir necha jasoratli fikr bilan o‘zgaradi. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida butun Turkiston bo‘ylab esgan yangilanish shamoli — jadidchilik harakati — aynan shunday tarixiy burilishlardan biri edi. Bu harakat eskirgan ta’lim va ijtimoiy tizimlar o‘rniga zamonaviy tafakkur, tanqidiy yondashuv va ilmga asoslangan jamiyat barpo etishni ko‘zlagan edi. Jadidchilikning asosiy g‘oyasi — xalqni uyg‘otish, uni jaholatdan ma’rifat sari yetaklash bo‘ldi. Buning uchun yangi usuldagi maktablar ochildi, darsliklar yaratildi, gazeta va jurnallar chop etildi, sahna orqali fikrlar targ‘ib qilindi. Bu harakat o‘z zamonasida Turkistonning deyarli barcha hududlarida ildiz otdi, lekin har bir mintaqada u turlicha tus oldi. Xorazmda jadidchilik harakati chuqur tarixiy ildizlar, kuchli intellektual salohiyat va madaniy uyg‘onish bilan uyg‘unlashdi. Matmurod Mahzum, Komil Xorazmiy, Shamsiddin Xorazmiy, Otaxon Domla kabi o‘z davrining ilg‘or vakillari Xorazmda nafaqat yangi maktablar tashkil etdilar, balki xalq ongini yangilash yo‘lida samarali ishlar olib bordilar. Ular maktablar orqali emas, balki butun jamiyatni tarbiyalash orqali taraqqiyotga xizmat qildilar. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Turkiston hududida yuz bergan ma’rifiy yangilanishlar, xususan jadidchilik harakati, zamonaviy ta’lim tizimini joriy qilish, xalqni 122 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6 savodsizlikdan qutqarish, milliy ongni uyg‘otish maqsadida yuzaga keldi. Bu harakatning mohiyati — an’anaviy ta’lim usullarini yangilash, yodlash o‘rniga tushunishga asoslangan ta’lim berish, ilm-fan, madaniyat va jamiyat taraqqiyotini ilgari surish edi. Xorazm — tarixan ilm-fan va madaniyatning markazi bo‘lib, bu yerda jadidchilik harakati o‘zining noyob shaklini oldi. Xorazmda jadidlar faoliyati zamonaviy maktablar tashkil qilish, darsliklar yaratish, gazeta-jurnallar nashr qilish, diniy-ta’limiy va madaniy yangilanishlarni targ‘ib etishga qaratilgan edi. Bu jarayonda ko‘plab ijodkorlar, olimlar va ma’rifatchilar faol ishtirok etdi. Matmurod Mahzum jadidchilik harakatining Xorazmdagi yetakchilaridan biridir. U yangi usul maktablari tashkil etilishida, ularning samarali ishlashida faol rol o‘ynadi. Matmurod Mahzumning pedagogik yondashuvi an’anaviy ta’lim usullaridan tubdan farq qilardi. U o‘quvchilarning faqat yod olishini emas, balki tushunishini, mustaqil fikrlashini rag‘batlantirdi. U birinchi bo‘lib Xorazmda yangi darsliklar yaratdi va ularni amaliyotga joriy etdi. Uning darsliklari milliy til va madaniyatga asoslangan bo‘lib, ular o‘quvchilar uchun qiziqarli va tushunarli tarzda yozilgan edi. Matmurod Mahzum ta’lim jarayonida ilm-fan va texnika yangiliklarini joriy etishga, matematika, geografiya va tabiiy fanlarga katta e’tibor qaratdi. Shuningdek, Matmurod Mahzum Xorazmda yangi maktablar ochish, ularni boshqarish va rivojlantirish uchun katta kuch sarfladi. U o‘z faoliyati bilan yangi avlodning bilim va tafakkurini yuksaltirishga xizmat qildi, shuningdek, bu jarayonda yoshlarni milliy qadriyatlar bilan bog‘lashga ham e’tibor berdi. Komil Xorazmiy jadidchilik harakatining nafaqat ta’lim, balki adabiyot va publitsistika sohasidagi muhim arbobi hisoblanadi. U yangi fikrlarni keng jamoatchilikka yetkazishda matbuot vositasidan samarali foydalandi. Komil Xorazmiy o‘zining maqola, esse va risolalarida milliy uyg‘onish, ta’lim va madaniyatning ahamiyati, shuningdek, zamonaviy ilm-fan yutuqlarini tanishtirdi. Uning asarlari orasida ta’lim islohotlariga doir maqolalar, ma’naviy-axloqiy mavzulardagi risolalar mavjud bo‘lib, ular xalq orasida katta qiziqish uyg‘otdi. Komil Xorazmiy yangi avlodni eski qaramliklardan ozod etish, ular ongini yangilash uchun faol targ‘ibot olib bordi. Komil Xorazmiy ta’lim jarayonida nafaqat mazmun, balki uslubga ham e’tibor qaratdi. U zamonaviy adabiyot namunalari yaratib, o‘zbek tilini boyitish, tilning o‘qilishi va yozilishini soddalashtirish uchun ko‘p mehnat qildi. Uning ma’rifiy ishlarining ta’siri Xorazmda va undan tashqarida sezilarli bo‘ldi. Shamsiddin Xorazmiy diniy bilimlarni zamonaviylashtirish, diniy ma’rifatni yangi yondashuvda targ‘ib qilish bilan shug‘ullangan. U an’anaviy diniy ta’lim tizimining eskirgan qirralarini ko‘rsatib, yangi 123 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2024 SJIF 2024 = 5.073/Volume-3, Issue-6 tafakkur a