INGLIS HÁM QARAQALPAQ TILLERINDE “MÁKÁN” KONCEPTINIŃ SEMANTIKALIQ ÓZGESHELIKLERI

Аннотация

The concept “makan” structural features in the english and Karakalpak languages and their has been analysed in the article. The concept “makan” is the view side of a person about the world and is the main features between the language and culture. Insan óziniń mákán haqqındaǵı túsiniklerin fizikalıq obektler arqalı tıǵız baylanısqa túsiw arqalı qáliplesedi. Bul kóz-qaras átiraptaǵı álemniń materiallıq waqıyalardan kelip shıǵıs keńisligindegi túsiniklerdiń ekilemshi ózgesheliklerin qáliplestiredi. Inglis hám qaraqalpaq tillerindegi bunday konceptiń shegarası kóbinese yadronı (mánini) keńeytiriwshi kontekstual, metaforalıq hám mádeniy mániler arqalı ámelge asırıladı. Shegaralıq mánisler kóbinese fizikalıq bolmaǵan hádiyselerdi súwretlew ushın keńislikten paydalanılganda metaforalıq kóshiw arqalı payda boladı.[1.389] Tiykarǵı periferikalıq aspektlerge tómendegiler kiredi. Jeke maydan: Bul space lekseması personal space dizbegi quramında adam átirapındaǵı kórinbeytuǵın boslıqtı ańlatıp, qolaylıq hám jekelikti ańlatadı:”please respect my personal space” (iltimas meniń jeke keńisligimdi húrmet etiń). Bul máni jeke shegaralar joqarı bahalanatuǵın individualizmge tiykarlanǵan inglis lingvomádeniyatınıń sáwlesi bolıp tabıladı [2.217] Semantikalıq strukturalardı salıstırmalı konceptuallıq tiykarında analizlewde E.T. Xalldıń “Jasırın ólshemler / hidden dimension” teoriyası (1966) áhmiyetli orın tutadı. Ol óz izertlewlerinde “mákán” koncepti mádeniy tárepten belgilengen aymaq retinde kórinedi hám insanlar arasındaǵı qatnaslarda keńisliktegi aralıqtıń zárúrligi aytıladı. Onıń pikirinshe, hár bir mádeniyat ayrıqsha “keńisliktegi til” sol adamlar arasındaǵı aralıqtı tártipke saladı hám de baylanıs procesin anıqlaydı. E.T. Xalldıń pikirinshe “mákán” koncepti insan minez hulqıları hám kommunikaciyasında 4 tiykarǵı aralıqtan zonaǵa ajıraladı: jaqın, jeke, social hám ǵalabalıq. Bul zonalar insanlardıń óz-ara tásirinde mádeniy hám social tárepten belgilengen bolıp, olar mádeniy qádriyatlardı sáwlelendiredi. Inglis hám qaraqalpaq tillerinde “mákán” konceptiniń semantikalıq strukturasın analizlewge E.T.Xalldıń bul teoriyasına kóre, keńisliktegi aralıqtıń til hám mádeniyattaǵı ańlatılıw mánilerin salıstırıw múmkin. Mısalı, inglis tilindegi kommunikaciya ádette jeke jáne social zonalardıń anıq shegaralarına iye boladı, bunda insanlar óz keńisliktegi shegaraların qatań belgilep qoyıwǵa biyim boladı. Qaraqalpaq tilinde hám mádeniyatında bolsa shaxslar ara qatnaslarda keńisliktegi shegaralar inglis tiline salıstırǵanda kemirek hám biyimlesiwshi bolıwı múmkin. 1 19 2 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Bunday ózgeshelikler hár eki mádeniyattaǵı kommunikaciyalıq minez qulıqtıń semantikalıq ańlatılıwında sáwleniledi. Solay etip, E.T. Xalldıń “jasırın ólshemler” teoriyası inglis hám qaraqalpaq tillerindegi “mákán” konceptiniń semantikalıq dúzilisin tereńirek hám keń analizlewge áhimiyetli ilimiy tiykar bolıp xızmet etedi. Qaraqalpaq tilinde jeke maydan sóz dizbegi, bul til iyeleri ushın ersi esitiliwi múmkin. Bul kollektivizmge tiykarlanǵan jámiyet qáliplesken mádeniyat bolıwına baylanıslı bolıwı múmkin. Qaraqalpaq tilindegi ilimiy dereklerde bul eki sózdiń birge qollanılıwı boyınsha maǵlıwmatlar joq. Metaforalıq maydan: space of oppotunities yamasa space of growth siyaqlı sóz dizbekler spacely potencial yamasa háreket erkinligin kórsetiw ushın paydalanıladı. “This job offers a lot of space for creativity” ( Bul jumıs dóretiwshilik ushın kóp imkaniyatlar jaratadı). Bul jerde mákán metaforalıq túrde múmkinshilikler ámelge asırılatuǵın qutı retinde qabıl etiledi. Qaraqalpaq tilindegi metaforalıq mánis: Ol meniń júregimnen orın iyeledi. Social mádeniy maydan: place lekseması kóbinese social rol yamasa tiyislilik mánisin bildirip qollanıladı. “She found her place in the team” ( Ol toparda óz ornın taptı). Qaraqalpaq tilinde de usı leksemanıń , atap aytqanda orın leksemasınıń uqsas mánide qollanılıwı ushrasadı. Ol jámiyetten óz ornın taptı. Bul máni mákánnıń emocional hám social áhmiyetin kórsetip Fillmordıń Freym semantikasına sáykes keledi. Lera Boroditskiy (2000) óz izertlewinde waqıt túsiniginiń keńisliktegi metaforalar arqalı ańlatılıwın tereń izertlegen. Sonıń menen birge ol waqıt túsiniginiń metaforalıq ańlatılıwı insan oylawındaǵı tiykarǵı kognitiv processlerden biri ekenligin kórsetedi. Analitikalıq analizler dawamında avtor til hám mádeniyat faktorları waqit hám mákán koneptlerdiń metaforalıq ańlatılıwına tikkeley tásir etiwi múmkinligin belgilegen. Ol oz izertlewinde waqıt túsiniginiń keńisliktegi metaforalar menen baylanıslı, eki tiykarǵı baǵdarın talqılaǵan: gorizontal hám vertikal jónelisler. Inglis tilinde ádette gorizontal jónelisler (mısalı aldıǵa keyin basıw baǵdarı) tiykarǵı orın iyeleydi. Bunday metaforalar arqalı inglis tilinde waqıttı keleshek hám ótken zaman siyaqlı eki bólim koncept retinde sanada sáwlelendiriw ádet kórinisi