QARAQALPAQ XALQINIŃ MILLIY MÁDENIYATI, FOLKLORI

Аннотация

В статье рассматривается национальная культура, фольклор каракалпакского народа, в особенности национальная музыка. Ключевые слова: фольклор, музыка, литература, культура, искусство. Qaraqalpaq xalıq qosiqlari aytilǵanda ózine say namaǵa salinip aytiladi. Aqil-násiyat qosiqlari yaki termeler xaliq qosiqlariniń belgili bir túrin qurap turadi. Bul qosiqlarda adamǵa bárinende burin aqil aytip, násiyat berip babalarimizdiń ásirler boyi toplaǵan tájriybesin, minez qulqin kórsetedi. Jiraw baqsilar aytqan qosiqlar jas áwladti, tárbiyalawda úlkne áhmiyetke iye bolǵan. Termeler aqil násiyat qosiqlar Á.Tájimuratovtiń aytiwi boyinsha filosofiyaliq mánisine iyeligin bildiredi. Xalqimiz bul qosiqlardan estetik zawiq aladi. Siyasiy jámietlik ádep ikramliq, tárbiya, dún`yaǵa progresiv demokratiyaliq kóz qarasta boliwǵa úlken tásirin kórsetken. Misali` Bir degende ne jaman, Bilimsiz ósken ul jaman, Ekilenshiden ne jaman Erkelep ósken qiz jaman. Úshlenshiden ne jaman Úshliksiz pishken ton jaman Tórtlenshiden ne jaman, Tórde otirǵan Tóre biy, Terisin buzsa sol jaman, Beslenshiden ne jaman, Bes waqitli bes namaz, Qaza qilsa sol jaman, Bilegimde kúshim bar, Batirman dep maqtanba, Baxit qondi basima, Úlkeydim dep maqtanba 1 12 0 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Dúnya jiyip úyińe Kórkeydim dep maqtanba Kóp maqtanǵan bolmaydi Sózdiń durisin aytqanda Aqil násiyat qosiqlariniń baqsi jolina aytilatǵin variantlari da júdá kóp ushrasadi. Olarǵa tómendegi qosiqlar misal bola aladi. Qaraqalpaq shayiri Ájiniyaz tárepinen jazilǵan «Megzer» qosiǵi xaliq namasi, «Bes perde» ge salinip aytiladi. Qosiq tiykarinan aqil-násiyattan ibarat bolip, tárbiyaliq áhmiyeti júdá kúshli qosiqlardan bolip esaplanadi. Xalayiqlar oylap qara Tatiwlasar kem kem ara Dus bolsańiz yaqshi yara Wómiriń Gúlistanǵa megzer Abadandur ońli soliń Jetedi hár jerge qoliń Bolsa jedeli márt uliń Kewliń bálent tawǵa megzer Bul qatarlardan ańlawimizǵa boladi, xalqimiz ázelden tataiwliqti dosliqti birinshi orinǵa qoyip kelgen, abadan turmis, gúlistan ómir, xalqimizdiń ázeliy ármanlarinan esaplanadi. Bul qosiq baqsilarimiz tárepinen júdá súyip atqariladi hám bul qosiqti úyreniw ańsat. Kúnxoja shayir sózine «Bes perde» namasina atqarilatuǵin «Nege kerek» qosiǵida tiykarinan tárbiyaliq áhmiyetke iye. Wómir boyi ádillik kórmegen xaliq ádillik kúsep jasaydi. Misali` Eki jaqti teń kórmese Tuwri ádillik bermese Xaliq penen oynap kúlmese Kát qudalar nege kerek Degen qatarlar arqali, bul qosiq adamlardi ádil boliwǵa shaqiradi. Gúldey bolip jaynamasa, Búlbil bolip sayramasa, Quwanisip oynamasa Bul ómirler nege kerek. Wómirdiń qiziqli hám mazmunli bolip ótiwini, hámmede qáleydi. Bul qosiqtiń aytiliwi baǵdari «Megzer» qosiǵi menen birdey. Watandi súyiwge oǵan xizmet etiwge xalqimiz ázelden, áwladlarǵa násiyatlap kelgen, watanniń kelbeti oniń bay tábiyati, onda jasawshi insanlardiń táriypi arqali qosiqlar bárhulla xaliqti ruwhlandirip kelgen. A.Musaev sózine «Táriyp» qosiǵi qaraqalpaq xaliq namalari «láy- láy» hámde «Ne daǵi dos» namasina salinip baqsilar tápeinen súyip atqarilip kelmekte. Házirgi kúnde bul qosiq ayirim jas baqsilarimizdiń giminine aylanbaqta. Arjaq berjaq bolip eki san bolǵan, Bólim bólim erler Qarqalpaqta Úyrek uship ǵanqildasip ǵaz qonǵan Aydin aydin kóller Qaraqalpaqta 1 12 1 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Shárwalari kóship ataw jaylaǵan Biye sawip qatar qulin baylaǵan Qulan kiyikleriń sekirip oynaǵan Qiya qiya shóller qaraqalpaqta Qizlari bar qiya qiya qaslari Iynin jabar órim órim shashlari Shash bawinda hinji gáwhar taslari Perizattay qizlar Qaraqalpaqtiń Ǵárip aytar ótti neshe jáhángir Hár kim elin jaman demes jaqsi der Mir Alisher Jiyrenshege taqabbil Ataqli shayirlar qaraqalpaqta «Bes perde» namasina Maqtum quli sózine, «Miymandur» qosiǵida mánisi jaǵinan aqil násiyat qosiqlari, qatarina kiredi. Qaraqas astinda badam qabaǵiń Kiprigińniń túgi kózge miymandur Kelgennen qizǵanba pisken tamaǵiń Nanǵa mútáj emes Sizge miymandur. Xalqimizda miymandosliq páziyleti, qádirlenip klegen. «Hár bir úyge kelgen qonaq- nesebesi menen keledi»-degen danaliq gáp bar. Maqtumquli aytqil duwri sózińdi Siz bizlik siylasiq qaldi izińde Kim bop jasasańda jerdiń júzinde Adam bir bes kúnlik duzǵa miymandur Bul qatarlar arqali hátte adamniń ózi de, bul bes kúnlik dún`yaǵa miyman ekenligi, waqti kelip kim boliwina qaramastan bul dún`yadan ótetuǵinliǵi haqqinda sóz etiledi. Paydalanılǵan ádebiyatlar: 1. Karimov I.A. Ozod va obod vatan, erkin va faravon hayot bizning bosh maqsadimiz 8- tom T. «Uzbekiston», 2000. 2. Abdullaeva U. «Baxıtlı balalıq» T. «Yangi asr avlodi», 2005. 3. Amaniyazov G`. Kelin` birge qosıq aytayıq N.Bilim-1994. 4. Omanullaev D., Nurmatov Q. «Umumiy urto ta`limninig davlat ta`lim standarti va uquv dasturi» T.1999 y. 5. Omanullaev D. «Umumiy ta`lim maktablari uchun musiqa dastu