Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
REGIONLARDA AYRIQSHA DÁSTÚRLERGE IYE BOLǴAN DÁSTANSHILIQ MEKTEPLERI
Bazarbaeva Ramuza
Современная наука и исследования · 4 · 2025
Аннотация
This article examines the Khorezm bakhshis accompanied by the gijjak and balaman, the schools of epic poetry with unique traditions in Surkhandarya, Kashkadarya, and Samarkand regions, their repertoires, style, and certain creative principles and performance methods. Key words: Gijak, tradition, dastan, jir, style, Xalqımızdıń turmıs tárizin rawajlanıwında xalıq awızeki dóretiwshiliginiń áhmiyeti úlken bolıp, ásirler dawamında bay ruwxıy miyraslar toplanıp, jas áwlad tárbiyasına múnásip úles qosıp kiyatır. Xalıq awızeki dóretiwshiliginiń áhmiyetli baǵdarı bolǵan dástanlar júdá tereń tariyxıy ildizlerge iye bolıp, uzaq ásirler dawamında jaratılıp kelingen hám túrli sociallıq- ekonomikalıq sharayatlarda atqarılǵan. Eń dáslepki dástanlar Greciyada payda boldı, olarda tań qalǵanday ápsánwiy qaharmanlardıń mártligi, qudaylardıń káramatı haqqında aytılǵan. Gomerdiń “Iliada”, “Odisseya”, Abulqosim Firdawsiydiń “Shaxnama” dóretpeleri dástan janrınıń áyyemgi úlgileri bolıp tabıladı. Xorezm baqsıları dástanlardı tiykarınan, duwtar, tar menen atqaradı, olarǵa girjek hám balaman shertiwshiler janapayshı boladı. Dástan atqarıw, shákirt jetistiriwde qatań tártip, nızam- qaǵıydalarǵa ámel etiledi. Dástanshılıq Surxondaryo hám Qashqadáryada, Xorezmde hám de Samarqand wálayatında keń rawajlanǵan. Bul dáwirde dástan atqarıwshı baqsılar repertuarida 150 den artıq xalıq dástanları bolǵan. Xalıq arasında Joldasbulbul, Ergash Jumanbulbul balası, Fazıl Joldas balası, Pulkan, Islam shayır, Berdi baqsı, Bala baqsı, Ahmad baqsı sıyaqlı dástan atqarıwshılar xalıqqa belgili edi. Ayrıqsha yad qudiretine iye bolǵan Pólkan shayır jetpisten artıq dástandı yaddan bilgen. 1 04 3 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Hár bir dástan eki-úsh mıń qatardan tartıp, on-on bes, hátte jigirma mıń qatarına shekem qosıqtı óz ishine alǵanlıǵı xalıq baqsılarınıń úlken potencialǵa, kúshli yadqa, yad alıw hám este saqlaw qábiletine, dóretiwshilik etiw qúdiretine iye bolǵanlıǵınan derek beredi. Fazıl Joldas balası 60, Ergash Jumanbulbul balası 50 dana dástandı yaddan ayta alǵan, baqsılardıń ayırımları tek dástan aytsa, ayırımları ózleri de dástanlar toqıǵan. Dástan esitiw ushın arnawlı kesheler uyımlastırılǵan, toy-tamashalar da baqsılarsız ótpegen, tıńlawshılar baqsını tórge otırǵızıp, onı dıqqat penen tıńlaǵan. Talantı asqan dástanshılar eki-úsh keshe dawamında dástan atqara alǵan, sebebi dástanlardıń kólemi de eki-úsh keshege shekem turaqlı jırlawdı talap etken. Baqsılardan Shernazar Berdinazar balası jeti keshe dawamında dástan ayta alǵan. Dástanshılıq keshelerine kelgen baqsılar óz talantları, sózge sheshenligi, saz ásbaplardı shertiwdegi uqıbı menen óz-ara bellesken. Regionlardada ayrıqsha dástúrlerge iye bolǵan dástanshılıq mektepleri qáliplesken. Olar repertuarlari, usılı, málim dóretiwshilik principi hám atqarıw usıllarına kóre bir-birinen ajralıp turǵan. Qashqadáryadaǵı Qamay awılında qáliplesken Qamay dástanshılıq orayı Dıyxanabad hám Ǵuzor rayonları átirapında jasawshı 60 qa jaqın baqsılardı birlestirgen. Qorǵan dástanshılıq mektebi Manǵıstawdan Nurataǵa shekem sozılǵan tawlar eteklerinde jasaǵan baqsılardı birlestirgen. Qorǵan dástanshılıq mektebiniń eń uqıplı wákillerinen biri Ergash Jumanbulbul balası hám Pólkan shayır bolıp, olardan “Alpamis”, “Aysulıw”, “Kuntuǵmish”, “Góruǵlınıń tuwılıwı”, “Yunus peri”, “Mısqal peri”, “Awezxan”, “Hasanxan” sıyaqlı dástanları jazıp alınǵan. Bul dástanshılıq mektepte Ergash Jumanbulbul ulınıń ata-babaları, Sultan kempir, Altın kempir, Jodmon baqsı sıyaqlı onlap dástanshılar dóretiwshilik etken. Ergash Jumanbulbul ulı 1886 jıl házirgi Samarqand wálayatı Qoshrabat rayonı Qorǵan awılında tuwılǵan. Ergash Jumanbulbul ulınıń dóretiwshiligi ráń-báreń bolıp, ol qırqtan artıq dástandı yad alǵan. Ergash Jumanbulbul ulınıń “Kuntuǵmish”, “Qızjibek”, “Alibek hám Bolibek”, “Dalli”, “Ráwshan”, “Qundız hám Juldız”, “Xoshkeldi”, “Xoldorxon”, “Awezxan”, “Qırman”, “Nurali”, “Yusup penen Ahmet”, “Varqa hám Gulshoh”, “Maxtımquli”, “Tulımbiy” sıyaqlı dástanlardı atqarǵan Ergash Jumanbulbul ulı “ózbek dástanlarınıń ǵáziynebanı” degen tariypke iye bolǵan. Ergash Jumanbulbul ulı dástúriy dástan hám termelerdi atqarıp keliwi menen birge ózi de nátiyjeli dóretiwshilik etken. Onıń “Ómirbayan” dástanı, “Keldim”, “Tashkent táriypinde”, “Qızıl”, “Tursınay”, “Ǵozi Alım”, “Atajan Hoshim”, “Asaw qızlar” sıyaqlı termeleri xalıq húrmetine múnásip boldı. Ergash Jumanbulbul ulı miyrasları keń kólemde úyrenilip, shayır haqqında kitaplar baspadan shıǵarılıp, hújjetli film jaratıldı. Bulunǵur dástanshılıq mektebiniń qaharmanlıq dástanların atqarıwı menen ataqlı sońǵı uqıplı wákili Fazıl Joldas ulı “Alpamis”, ”Jádiger”, “Yusup penen Axmet”, “Zulfizar”, “Malikai hayyar”, “Nurali”, “Muratxan”, “Shiyrin menen Sheker” sıyaqlı dástanlardı kámine keltirip aytqan. Xorezm dástanshılıq mektebi kórkem óneri basqa dástanshılıq mekteplerinen usılı tárepinen parıq eted
Доказательный фрагмент
«This article examines the Khorezm bakhshis accompanied by the gijjak and balaman, the schools of epic poetry with unique traditions in Surkhandarya, Kashkadarya, and Samarkand regions, their repertoires, style, and ce…»
Образец извлечения
Демо-превьюThis article examines the Khorezm bakhshis accompanied by the gijjak and balaman, the schools of epic poetry with unique traditions in Surkhandarya, Kashkadarya, and Samarkand regions, their repertoires, style, and ce… Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Gijak, tradition, dastan, jir, style, usıl, poetik., girjek, jır, dástúr, dástan
Смежные источники
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025