TIJORAT BANKLARINING ELEKTRON PULLAR BILAN ISHLASH AMALIYOTINI TAKOMILLASHTIRISH

Аннотация

This article examines the issues of improving the practice of working with electronic money by commercial banks. The increasing importance of electronic payment instruments in the digital economy, the role of commercial banks in this regard, the existing infrastructure, regulatory policy, and practical problems are analyzed. In particular, the services provided by banks through electronic money, their economic efficiency and level of security are studied in depth, and proposals and recommendations are developed for the expansion and integration of digital financial technologies. According to the results of the article, it is substantiated that the practice of working with electronic money is an important tool for increasing financial inclusion, ensuring the convenience of banking services, and strengthening competitiveness. Keywords: Electronic money, commercial banks, digital payments, financial technologies, electronic wallet, mobile banking, cybersecurity, digital economy, fintech, financial inclusion. Metodologiya: Ushbu tadqiqotda tijorat banklarining elektron pullar bilan ishlash amaliyotini tahlil qilishda zamonaviy ilmiy-tadqiqot metodlari va iqtisodiy tahlil vositalaridan kompleks tarzda foydalanildi. Tadqiqot metodologiyasining asosiy tarkibiy qismini tizimli yondashuv tashkil etdi, ya’ni elektron to‘lovlar infratuzilmasining bank tizimidagi o‘rni, funksional imkoniyatlari va mavjud muammolari har tomonlama o‘rganildi. Shuningdek, O‘zbekiston tajribasi Estoniya, Janubiy Koreya va Singapur kabi ilg‘or davlatlarning elektron pul xizmatlari bilan solishtirilib, taqqoslash usuli asosida umumiy va farqli jihatlar tahlil qilindi. Tadqiqot davomida empirik tahlil usuli asosida Markaziy bank, tijorat banklari va fintech kompaniyalari tomonidan taqdim etilgan ochiq statistik ma’lumotlar tahlil qilindi. Jumladan, elektron to‘lovlar hajmi, ularning yillik o‘sish sur’atlari va foydalanuvchilar sonining dinamikasi ko‘rib chiqildi. 261 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 Bundan tashqari, SWOT-tahlil yondashuvi orqali banklar tomonidan ko‘rsatilayotgan elektron pul xizmatlarining kuchli va zaif tomonlari, shuningdek, tashqi imkoniyatlar va tahdidlar aniqlanib baholandi. Tadqiqot natijalarini boyitish maqsadida ekspert baholash usulidan ham foydalanildi. Soha mutaxassislarining fikr-mulohazalari asosida elektron to‘lov tizimlarini rivojlantirish va bank xizmatlari samaradorligini oshirishga doir strategik takliflar ishlab chiqildi. Umuman olganda, tadqiqotda CBU, Davlat statistika agentligi, Jahon banki (WB), Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF) kabi manbalarning ochiq ma’lumotlar bazasi, bank hisobotlari va so‘nggi yillardagi ilmiy maqolalar asosida tahliliy xulosalar shakllantirildi. Mavzuga oid adabiyotlar sharhi: So‘nggi yillarda raqamli moliya sohasi jadal rivojlanib, tijorat banklarining elektron pullar bilan ishlash amaliyoti alohida ilmiy va amaliy yo‘nalishga aylandi. Ushbu mavzuni yorituvchi adabiyotlarda, birinchidan, elektron pul tushunchasi, uning iqtisodiyotdagi o‘rni va huquqiy asoslari keng yoritilgan. Jumladan, D. Mishkin (2022) o‘zining “Financial Markets and Institutions” nomli asarida elektron pullar va raqamli aktivlarning banklar faoliyatiga ta’sirini tahlil qilib, ularni moliyaviy vositachilikning yangi shakli sifatida talqin qiladi. Shu bilan birga, Jahon banki (2023) va Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF)ning so‘nggi hisobotlarida elektron to‘lov tizimlarining moliyaviy inklyuziya va iqtisodiy o‘sishga qo‘shayotgan hissasi alohida e’tirof etilgan. O‘zbekiston sharoitida ham mazkur yo‘nalish bo‘yicha ilmiy izlanishlar soni ortmoqda. Masalan, Karimov F. (2023) tomonidan yozilgan “Elektron to‘lov tizimlari: O‘zbekiston tajribasi va istiqbollari” nomli maqolada tijorat banklarining elektron pul xizmatlari bilan bog‘liq infratuzilmasi, yutuqlari va kamchiliklari o‘rganilgan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan e’lon qilingan “To‘lov tizimlari holati bo‘yicha yillik hisobot”larda (2021–2024) elektron to‘lovlar hajmi, ularning tarkibi va rivojlanish sur’atlari haqida batafsil statistik ma’lumotlar taqdim etilgan. Bu hisobotlar tadqiqotchilarga amaliy manba sifatida xizmat qiladi. Fintech sohasi va raqamli innovatsiyalar bilan bog‘liq adabiyotlarda esa banklar va texnologik kompaniyalar o‘rtasidagi hamkorlik modellari, mobil banking va elektron hamyonlar orqali xizmat ko‘rsatish mexanizmlari tahlil etiladi. Misol uchun, OECD (2022) tomonidan tayyorlangan “Digital Financial Services: Challenges and Opportunities” hisobotida elektron pul bilan bog‘liq xavf-xatarlar, kiberxavfsizlik masalalari va ularni boshqarish strategiyalari bayon etilgan. Ushbu adabiyotlar banklarning raqamli transformatsiya jarayonida qanday rol o‘ynayotganini yoritib beradi. Mahalliy olimlar tomonidan chop etilgan maqolalar orasida Yo‘ldoshev B. (2022) tomonidan yozilgan “Tijorat banklarida raqamli texnologiyalarni joriy etishning huquqiy va institutsional asoslari” nomli maqola aloh