JAHON SAVDO TASHKILOTI NIZOLARNI HAL QILISH MEXANIZMI

Аннотация

This thesis analyzes the WTO‘s Dispute Settlement Understanding Agreement on Dispute Resolution Mechanisms, namely Mediation, Negotiation, Arbitration, Panel and Appeal Stages of the WTO. Keywords: GATT, WTO, DSU, DSB, Panel, Appellate Body. Jahon Savdo Tashkiloti (JST) nizolarni hal qilish mexanizmi bugungi kunda xalqaro savdo tizimining eng muhim va faol ishlaydigan institutlaridan biridir. Ushbu mexanizm 1995- yilda JST tashkil etilishi bilan birga yaratilgan bo‘lib, GATT davridan farqli ravishda yanada mustahkam va samarali tizim sifatida shakllantirilgan. JST nizolarni hal qilish mexanizmi ko‘p tomonlama savdo tizimida qonun ustuvorligini ta’minlash va davlatlar o‘rtasidagi savdo nizolarini tinch yo‘l bilan hal qilishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Nizolarni hal qilish bo‘yicha kelishuv (Dispute Settlement Understanding - DSU) JST bitimining 2-ilovasi sifatida xalqaro savdoda vujudga keladigan nizolarni hal qilish uchun huquqiy asos va tartibot-qoidalarni belgilaydi. Bu tizim 1995-yildan buyon 630 dan ortiq konsultatsiya so‘rovlarini ko‘rib chiqdi va 350 dan ortiq qaror chiqardi, bu esa uni dunyodagi eng faol xalqaro nizolarni hal qilish mexanizmiga aylantirdi. JST nizolarni hal qilish mexanizmining huquqiy asoslari Nizolarni hal qilish bo‘yicha tushunish (DSU) da mustahkamlangan. DSU 1947-yildagi GATT davridagi nizolarni hal qilish tartib-qoidalarining yarim asrlik rivojlanishi natijasida shakllangan 1 . Uruguay raundi muzokaralari davomida (1986-1994) yangi tizim yaratildi, u oldingi tizimdan uchta asosiy jihat bilan farq qildi. Birinchidan, yangi tizim nafaqat tovarlar savdosini, balki xizmatlar, davlat subsidiyalari va intellektual mulk huquqlarini ham qamrab oldi 2 . Ikkinchidan, «ijobiy konsensus» prinsipi o‘rniga “teskari consensus” printsipi joriy etildi, bu esa har bir davlatning veto huquqiga ega bo‘lishi o‘rniga, barcha davlatlar bir qarorni rad etish uchun kelishishlari zarurligini bildirdi. 1 World Trade Organization. Introduction to the WTO dispute settlement system - The Dispute Settlement Understanding. 2 Research Outreach. The dispute settlement crisis in the World Trade Organization: Issues, challenges and directions. November 8, 2023. 253 NEW RENAISSANCE 2025 JUNE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 6 Uchinchidan, nizolarni hal qilish jarayoni haqidagi barcha ma’lumotlar shaffof bo‘lib, kompaniyalar va xizmat ko‘rsatuvchilar o‘zgarishlarni oldindan rejalashtirishi mumkin bo‘ldi. JST nizolarni hal qilish mexanizmi bir nechta asosiy organlar asosida tuzilgan. Bosh Kengash Nizolarni hal qilish organi (Dispute Settlement Body - DSB) sifatida JST a’zolari o‘rtasidagi nizolarni ko‘rib chiqadi3. DSB ning asosiy vazifalari nizolarni hal qilish bo‘yicha tushunishda belgilangan qoidalar va tartib-qoidalarni boshqarish, nizolar bo‘yicha panellar tashkil etish va panel yoki Apellyatsiya organi hisobotlarini qabul qilishdan iborat. JST nizolarni hal qilish jarayoni uchta asosiy bosqichdan iborat: tomonlar o‘rtasidagi konsultatsiyalar, panellar va zarur hollarda Apellyatsiya organi tomonidan ko‘rib chiqish, va qarorning amalga oshirilishi4. Panel tizimi nizolarni hal qilishning birinchi bosqichi hisoblanadi. Panellar muayyan nizo bo‘yicha ekspertlardan tashkil etiladi va nizoning mohiyatini o‘rganib, qaror chiqaradi5. Panel a’zolari odatda savdo qonunchiligi, iqtisodiyot yoki tegishli sohalar bo‘yicha ekspertlardan tanlanadi. Apellyatsiya organi DSU ning 17-moddasiga muvofiq 1995-yilda tashkil etilgan bo‘lib, yetti kishidan iborat doimiy organ hisoblanadi. Apellyatsiya organi panel hisobotlari bo‘yicha shikoyatlarni ko‘rib chiqadi va panel xulosalarini tasdiqlash, o‘zgartirish yoki bekor qilish huquqiga ega. Apellyatsiya organi hisobotlari DSB tomonidan barcha a’zolar rad etishga qaror qilmasa, avtomatik ravishda qabul qilinadi. Biroq, 2019-yil dekabr oyidan boshlab Apellyatsiya organi faoliyati to‘xtatildi, chunki AQSh doimiy ravishda yangi sudyalarning tayinlanishini blokladi. Hozirda 30 ga yaqin nizo huquqiy bo‘shliqda qolgan, chunki ularni hal qilish usuli mavjud emas6. Bu holat JST nizolarni hal qilish tizimida jiddiy inqirozga olib keldi7. Konsultatsiyalar bosqichi nizolarni hal qilishning birinchi majburiy bosqichi hisoblanadi. Har qanday JST a’zosi boshqa a’zoning JST bitimiga zid deb hisoblagan chorasiga qarshi konsultatsiya so‘rashi mumkin. Konsultatsiyalar so‘ralgan davlat 30 kun ichida konsultatsiyalarga kirishishi shart. Agar 60 kun ichida nizo hal qilinmasa, shikoyat qilayotgan tomon panel tashkil etishni so‘rashi mumkin8. Panel bosqichi nizoning mohiyatini chuqur o‘rganishni ta’minlaydi. Panel tarkibi odatda uch ekspertdan iborat bo‘ladi va ular tomonlarning dalillarini eshitib, nizoning huquqiy jihatlarini tahlil qiladi . Panel ishining davomiyligi odatda 6-8 oyni tashkil etadi. Panel o‘z hisobotida JST qoidalariga zidlik borligini aniqlasa, tegishli choralarning bekor qilinishi yoki o‘zgartirilishini tavsiya etadi [32]. Apellyatsiya bosqichi faqat huqu