Из истории создания Отдела охраны Туркестанского округа

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада Туркистонда чор Россияси томонидан ерли Россия империяси, халқ вакилларининг маърифатпарварлик ва миллий айғоқчилик, озодлик учун курашларини таъқиб этиш мақсадида Туркистон район ташкил қилинган Туркистон район Муҳофаза бўлимининг Муҳофаза бўлими, жандармея, фаолияти тарихи баён этилган. низом, мустамлакачилик, қатағон, қонун. 1 Doctor of Historical Sciences, Professor, Andijan State University. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 3 (2025) / ISSN 2181-1415 Из истории создания Отдела охраны Туркестанского округа АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье описывается история деятельности Российская империя, Туркестанского районного охранного отделения, шпионаж, созданного царской Россией в Туркестане с целью Туркестанское окружное преследования представителей местного населения, охранное отделение, жандармерия, боровшихся за просвещение и национальное система, освобождение. колониализм, репрессии, право. Россия империяси Туркистон ўлкасини истило қилганидан сўнг унинг халқларини мустамлака истибдодига солувчи қонун ва бир қатор қонунлар мажмуаларини ишлаб чиқди. Шулардан бири “Туркистон ўлкасини бошқариш ҳақида Низом” бўлиб, уни мустамлакачи маъмурият 1886 йилда жорий этганди. Бу низом ўлкада маҳаллий аҳолининг инсоний ва сиёсий ҳуқуқларини қонунан поймол этган эди. Низомда кичик амалдор приставдан тортиб генерал- губернаторгача аҳолига нисбатан чекланмаган жазо чораларини қўллаши мумкин эди. Шаҳарлардаги рус аҳолисига берилган имтиёзлар мусулмонларга тегишли бўлмаган. “Мусулмонлар аҳолисини кучайтирмаслик учун, дейилган эди бир ҳужжатда, – уларни имтиёзлардан маҳрум этиш ўринлидир”[1.91]. Шу боисдан ҳам чор мустамлакачилари Туркистон халқларига нисбатан зўравонлик, таҳдид, ерли халқни урф-одатларини менсимаслик асосига қурилган мустамлакачилик сиёсатини кун сайин кучайтириб борганлар. Россия империясининг Туркистонда юритган жазо сиёсати тизимида жандармерия ва район ўлка Муҳофаза бўлими алоҳида ўрин тутган. Белгиланган тартибда 1901 ва 1905 йилларда ташкил топган Ўрта Осиё ва Тошкент темир йўллари жандарм полиция бошқармалари йилдан-йилга ўсиб бораётган қидирув- тергов фаолияти талабини қондира олмасди. Шу сабабли Туркистон генерал- губернаторига ўлкада мунтазам жандарм назоратини ўрнатиш таклифи киритилади. Бундай органга бўлган зарурият бош сабабларидан бири маҳаллий идоралар ихтиёрида хуфия агентура йўқлигидан келиб чиққан ва авж олган 1898 йилги Андижон қўзғолони эди. ХХ аср бошларидан мустамлака маъмурияти мунтазам хуфия ва муддатли агентларнинг катта тармоғини яратишга киришди. Декабрь қуролли қўзғолоннинг Москва ва бошқа шаҳарлардаги мағлубиятидан сўнг, 1907 йил бошларида (чоризм) бутун мамлакат бўйлаб репрессиялари авж олади. Тарихга столипин режими номи билан кирган полиция зўравонлиги (ўзбошимчалиги) ва меҳнаткашлар ҳаётий манфаатларига тажовуз даври бошланди. Туркистон ўлкасидаги сиёсий стачкаларда иштирок этган юзлаб ишчилар ишдан бўшатилди. Шундай шароитда Туркистонда жадидлар ва таркийпарварлар ҳамда миллий зиёлилар ўз фаолиятларини сезиларли даражада кучайтирдилар. Бундан ташвишга тушган чор маъмурлари Туркистон генерал-губернатори девони қошида “ҳукуматга қарши фаолият” юритувчи шахсларга қарши кураш олиб бориш учун тергов ишлари бўйича Махсус бўлим ташкил этган эди. Темир 8 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 3 (2025) / ISSN 2181-1415 йўллар жандарм бошқармаси ва бўлимлари ҳамда Кушка қалъаси бошлиқлари Туркистон ўлкасида сиёсий қидирув ишларини ташкил этишда Махсус бўлим кўрсатмаларидан келиб чиққан холда фаолият юритар эди. Махсус бўлим жойларда ўзининг айғоқчиларига эга бўлиб, улар бўлимга “миллий озодлик ҳаракати қатнашчилари ва жойларда кўзга кўринган жамоатчилик эътиборига тушган кишилар ҳақида агентура-қидирув аҳамиятига молик ахборотларни” етказиб туришга мажбур эди. Ички ишлар вазири П.А.Столипин фармойишига кўра, Махсус бўлим бошлиғи, Туркистон ўлкасида сиёсий тергов ишларига мутасадди этиб алоҳида жандармлар корпуси подполковниги Васильев тайинланди. Махсус бўлим томонидан “Сиёсий ишончсизлик”да гумон қилинган барча шахслар рўйхатга олинарди; уларнинг орқасидан яширин назорат ўрнатилар эди. “Ҳукуматга қарши фаолият” юргизганликда бироз шубҳа туғилса, тинтув ўтказилиб, қамоққа олинарди. Лекин Махсус бўлим фаолиятида асосан Тошкент шаҳри ва унга туташган районлар қамраб олинган эди. Бўлим Туркистон ўлкасида тобора кучайиб бораётган халқ норозилигини тинчитишга қодир эмас эди. Туркистон ўлкасида инқилобий ҳаракатнинг янги тўлқини ҳақида хабарлардан қўрқиб кетган ўлка генерал-губернатори Гродеков Министрлар Совети Раиси ва Ички ишлар вазири П.А.Столипинга мактуб йўллаб, унга “озгина шахсий таркиб билан подполковник Васильев Туркистон ўлкасининг улкан масофасида фақат сиёсий тергов ишларигагина раҳбарлик қилишга қодир, лекин ўша қидирув-тергов ишларини амалда бажариш имкониятидан маҳрум... Айни пайтда ҳукуматга қарши инқилобий ташкилотларнинг қизғин фаолияти нафақат бўшашмоқ