TIRIK ORGANISM TARKIBIDA UCHRAYDIGAN KIMYOVIY ELEMENTLAR VA ULAR BILAN BOG’LIQ KASALLIKLAR.

Аннотация

Ushbu maqolada tirik organizmlar tarkibida uchraydigan kimyoviy elementlar va ular yetishmasa qanday kasalliklar kelib chiqishi haqida yoritilgan. Kalit so’z: Oqsillar, yog‘lar, uglevodlar , DNK ,RNK,ATP, sistin, metionin, Osteoporoz , Gemoglobin , myoglobin, Gipokalemiya, Alkaloz, Keshan kasalligi, Giponatremiya, Tetaniya, Zob, gipotireoz. Odam organizmida turli kimyoviy elementlar uchraydi va ular tananing tuzilishi, hayotiy jarayonlari hamda metabolizmda muhim rol o‘ynaydi. Quyida inson organizmida uchraydigan asosiy kimyoviy elementlar va ularning funksiyalari keltirilgan: Makroelementlar (asosiy elementlar) Bular organizm massasining 99% dan ortig‘ini tashkil qiladi. Element Belgisi Organizmdagi roli Hujayralarda nafas olish, suv va organik birikmalarning Kislorod O tarkibida bo‘ladi. Barcha organik birikmalarning asosiy elementi. Oqsillar, Uglerod C yog‘lar, uglevodlar va DNK tarkibida. Vodorod H Suvning va ko‘plab organik moddalar tarkibida bo‘ladi. https://scientific-jl.com/luch/ 1 0 9 Часть-47_ Том-3_ июнь-2025 Element Belgisi Organizmdagi roli Azot N Oqsillar, aminokislotalar, DNK va RNK tarkibiga kiradi. Suyak va tishlarning asosiy komponenti. Mushak qisqarishi Kalsiy Ca va qon ivishi uchun zarur. DNK, RNK va ATP molekulalarining tarkibida. Suyaklarda Fosfor P ham mavjud. Hujayra ichki muhitining muvozanatini saqlashda, nerv Kaliy K impulslarini uzatishda ishtirok etadi. Ba’zi aminokislotalar (masalan, sistin va metionin) Oltingugurt S tarkibida. Teri va sochlar uchun zarur. Hujayra tashqi muhitining asosiy kationi. Suv-tuz balansini Natriy Na ta’minlaydi, nerv signallarini uzatadi. Asosiy anionlardan biri. Oshqozon shirasi tarkibidagi HCl Xlor Cl ni tashkil etadi. Enzimlarning faol markazida ishtirok etadi, suyak va Magneziy Mg mushak faoliyatida muhim. Mikroelementlar (iz elementlar) Kichik miqdorda bo‘lsa-da, muhim biologik vazifalarni bajaradi. Element Belgisi Funktsiyasi Gemoglobin va mioglobin tarkibida, kislorod tashishda Temir Fe ishtirok etadi. https://scientific-jl.com/luch/ 1 1 0 Часть-47_ Том-3_ июнь-2025 Element Belgisi Funktsiyasi Yod I Qalqonsimon bez gormonlarini sintez qilishda ishtirok etadi. Rux Zn Yaralarning bitishida, immun tizimida, fermentlar tarkibida. (Sink) Temir bilan birga qizil qon tanachalari hosil bo‘lishida. Mis Cu Neyrotransmitterlar ishlab chiqarishda. Marganes Mn Metabolizm va suyak rivojlanishida. Antioksidant fermentlarda, immun tizimini Selen Se mustahkamlashda. Insulin bilan bog‘liq jarayonlarda, glyukoza almashinuvini Xrom Cr tartibga soladi. Molibden Mo Ba’zi fermentlar faoliyatida ishtirok etadi. Kobalt Co B12 vitamini tarkibida, qon hosil qilishda muhim. Ftor F Tish emalini mustahkamlaydi, kariyesga qarshi himoya. Qiziqarli faktlar: Odam organizmida kislorod eng ko‘p (massa bo‘yicha taxminan 65%) uchraydi. Taxminan 0,01% dan kam bo‘lgan elementlar ham (masalan, selen, kobalt) sog‘liq uchun muhimdir. Inson tanasida 60 dan ortiq kimyoviy elementlar aniqlangan, ammo ularning ba'zilari faqat iz miqdorida uchraydi. https://scientific-jl.com/luch/ 1 1 1 Часть-47_ Том-3_ июнь-2025 Agar sizga bu elementlar bilan bog‘liq infografika, jadval yoki testlar kerak bo‘lsa, mamnuniyat bilan tayyorlab beraman. Odam organizmida kimyoviy elementlar yetishmasligi yoki ortiqchaligi bir qator kasallik va sog‘liq muammolariga olib keladi. Quyida muhim elementlar va ular bilan bog‘liq kasalliklar ro‘yxati keltirilgan: Makroelementlar bilan bog‘liq kasalliklar Element Yetishmasligi sababi Kasallik yoki holat Noto‘g‘ri ovqatlanish, D Osteoporoz (suyaklar mo‘rtlashadi), Kalsiy (Ca) vitamini yetishmasligi raxit (bolalarda suyak deformatsiyasi) Oziq-ovqat bilan kam Suyaklar zaifligi, mushak zaifligi, Fosfor (P) qabul qilish charchoq Ko‘p terlash, diareya, Gipokalemiya: yurak ritmi buzilishi, Kaliy (K) diuretiklar mushaklar zaifligi Suvdan ko‘p ichish, og‘ir Giponatremiya: bosh og‘rig‘i, bosh Natriy (Na) diareya aylanishi, hushdan ketish Magneziy Kam ovqatlanish, Tetaniya, mushaklarda qaltirash, yurak (Mg) alkogolizm ritmi buzilishi Haddan tashqari qusish, Alkaloz (qon pH darajasi ko‘tariladi), Xlor (Cl) buyrak muammolari metabolik muammolar Mikroelementlar bilan bog‘liq kasalliklar https://scientific-jl.com/luch/ 1 1 2 Часть-47_ Том-3_ июнь-2025 Element Yetishmasligi sababi Kasallik yoki belgilar Temir Temirga boy ovqatlar Temir tanqis anemiyasi: holsizlik, bosh (Fe) kamligi, qon yo‘qotish aylanishi, terining oqarishi Zob, gipotireoz (qalqonsimon bez Yodga boy mahsulotlar Yod (I) faoliyati pasayadi), aqliy zaiflik (kretinizm yetishmasligi – bolalarda) Yomon ovqatlanish, ichak Yaralar sekin bitadi, teri kasalliklari, o‘sish Rux (Zn) so‘rilish muammolari sekinlashadi Irsiy kasalliklar (masalan, Anemiya, suyak muammolari, asab tizimi Mis (Cu) Menkes sindromi) buzilishi Selen Keshan kasalligi (yurak mushagi Tuproqdagi selen kamligi (Se) shikastlanadi), immunitet pasayishi Xrom Qandli diabet, noto‘g‘ri Glyukoza muvozanatining buzilishi, (Cr) ovqatlanish insulin sezuvchanligi pasayishi K