ХОРАЗМ МИСГАРЛИК САНЪАТИНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ

Аннотация

Ушбу мақолада Хоразм анъанавий мисгарлик санъатининг халқ ижтимоий ва маданий ҳаётидаги ўрни ҳамда мис буюмларнинг оддий турмуш эҳтиёжлари билан боғлиқ ҳолда вужудга келиши ҳақида маълумот бериб ўтилган. Шунингдек, ҳар бир буюмнинг шакли, ўзига хос маънолари, уларни ясашда қўлланилган техника ва технологиялар мақоладан ўрин олган. Калит сўзлар: кандакори, баркаш, нондон, туфдон, сархуми, обдаста, қумғон, тунг, тунгча, селобча, дастшўй, чилим, нос қутилар, патнис. Аннотация: В этой статье представлена информация о роли традиционной медной чеканки Хорезма в социальной и культурной жизни народа, а также о возникновении медных изделий в связи с потребностями повседневной жизни. В статье также описывается форма каждого изделия, его уникальные значения, техники и технологии, использованные при их создании. https://scientific-jl.com/luch/ 1 9 0 Часть-47_ Том-2_ июнь-2025 Ключевые слова: кандакори, баркаш, хлебница, плевательница, сархуми, обдаста, кумган, тунг, тунгча, селобча, дастшуй, чилим, шкатулка для насвая, поднос. Annotation: This article provides information about the role of traditional Khorezm coppersmithing art in the social and cultural life of the people, as well as how copper items emerged in connection with everyday household needs. It also covers the shape and unique meanings of each item, as well as the techniques and technologies used in their production. Key words: Engraving (on copper), barkash ( large tray), bread box, spittoon, lid (for a cauldron or large vessel), wash basin, water jug, large water container, tuncha, selobcha ( small water vessel), dastshuy (handwash ), chilim (hookah), snuffbox (for nasvay), tray. Кандакорлик ўзбек ҳалқ амалий санъатининг кўп асрлик тарихига эга бўлган тури саналади. Ўзбекистон ҳудудида жойлашган мис кандакорлиги мактабларида яратиб келинаётган бронза, мис, жездан ясалган буюмларгабадиий безак бериш анъаналари асрлар давомида сайқал топди. Ҳозирги кунда Ўзбекистонда металлга ишлов бериш санъатида ихтисослашув сақланиб қолинган. Кандакорлик форсча-“кандакори” сўзидан олинган бўлиб, кесма деган маънони билдиради. Мисгарлар ва кандакорлар учун асбоблар тўплами Ўзбекистоннинг барча ҳунармандчилик марказларда деярли бир хил бўлиб, уста кандакорлар турли ўткир пўлат тиғли қалам, циркул паргор, болғача, силлиқлаш асбоблари ранда ва бошқа асбоблардан фойдаланиб келмоқдалар. Ўзбекистоннинг анъанавий мисгарлик мактаблари ва марказлари ХVIII асрнинг бошидан ҳамда ХХ асрнинг бошларида ўзбек хонликлари даврида шаклланди. Ўша даврларда мис буюмларини ишлаб чиқаришнинг асосий марказлари Бухоро, Хива, Қўқон, Қарши, Шаҳрисабз, Тошкент бўлган. Энг https://scientific-jl.com/luch/ 1 9 1 Часть-47_ Том-2_ июнь-2025 бой безаклар билан безатилган ва шакллари нозик бўлган кўзалар, турли шаклдаги патнислар, бошқа маиший маҳсулотлар–шамдонлар, дастшўй-қўл ювиш идишлари, тамаки асбоблари ва бошқа маҳсулотлар ўртаҳол ва ўзига тўқ ҳашаматни севадиган аҳоли қатламлари учун мўлжалланган. Шу билан бирга, мисдан зарб қилинган маиший буюмларнинг мавжудлиги ёки кўплиги эгасининг ижтимоий мавқеи ва молиявий ҳолатини кўрсатадиган белги бўлган. ХIХ аср охирлари ХХ аср бошларида ясалган буюмлар ўз кўринишлари, шакллари ҳамда турларида қўлланишлари бўйича ғоят ранг барангдир. Айниқса, чой дамлаш ва сув, сут, шарбат, ширинлик ва ҳўл мева сақлашга мўлжалланган турли туман нақшлар билан безатилган мис идишлар, туфдонлар, дастшўйлар, доира ва тўртбурчак баркашлар, нон иситиладиган нондонлар, саврилар, сархумилар ва чўмичлар расм бўлган. Мисдан зарб қилинган сув идишлар айрим ҳудудларда “обдаста” деб аталган бўлса, Хоразмда эса “қумғон” деб номланган. Хоразмда бундай идишларнинг тутқич шакли кўпинча тоза сувни ҳимоя қилиш учун афсонавий аждарҳо шаклида ясалган. Бу эса ўз навбатида мис кандакорлигида қимматбаҳо металл турларининг кўпайиши ва уларга аҳолининг маиший турмушида талаб эҳтиёжнинг ошиши, юртимизда қўшни давлатлар билан савдо-сотиқ муносабатлари, қолаверса, маҳаллий усталарнинг турли ҳудудлардаги усталари билан ўзаро тажриба, маҳорат алмашинувига ҳам сезиларли таъсир кўрсатди. Мис кандакорлигининг энг кўҳна марказларидан бири Хива ҳисобланиб, у ердаги маҳаллий усталарнинг ясаган буюмларида шаклининг нафис ва пластик ечимга эгалиги, безак мотивларининг бойлиги, зарбнинг чуқурлиги билан ажралиб туради. ХIХ аср охири-ХХ аср бошларида етук усталар Хива, Ҳонқа, Манғит, Қўҳна Урганч, Қўнғирот каби ҳудудларда ижод қилиб, металлга бадиий ишлов бериш ва кандакорлик мактаблари https://scientific-jl.com/luch/ 1 9 2 Часть-47_ Том-2_ июнь-2025 бунёдга келишида ўзларининг катта ҳиссаларини қўшганлар. Даврлар ўтиши билан муайян бир ҳудуд миқиёсида юқорида тилга олинган буюмларнинг баъзи турлари кенг ёйилса, айримлари ўз ўрнини йўқотган, янги шакл ва кўринишдаги буюмлар пайдо бўлиб, олдингилари кундалик турмушдан чиққан. Натижада буюмлар ва уларнинг турлари ҳамиша ўзгариб турган. ХIХ асрнинг сўнгги чорагида Россиядан юртимизга мис, алюмин, эмал, мелхиор сингари хом-ашёларнинг кириб келиши туфайли аҳолининг у