DAVLAT TUSHUNCHASI VA BELGILARI. DAVLAT TIPOLOGIYASI VA UNGA FORMATSIYAVIY VA SIVILIZATSIYAVIY YONDASHUVLAR

Аннотация

Ushbu maqola davlat tushunchasi,belgilari,davlat tipologiyasi,yondashuvlar,davlatning rivojlanish tarixi, davlatning paydo bo’lishi nazariyalariga bag’ishlanadi. Kalit so’zlar: Davlat, huquq, jamiyat, mifologiya, sivilizatsiya, feodalizm, quldorlik, atributi, formatsion,ekspulatatsiya. Davlat — bu ma'lum hudud, xalq va hokimiyatga ega bo'lgan siyosiy tashkilot bo‘lib, jamiyatni boshqarish va tartibga solish uchun yaratilgan mexanizmdir.« Davlat» tushunchasi uch xil ma’noda: birinchidan, davlat yo‘li bilan tashkil etilgan hamjamiyatni; ikkinchidan, davlat hokimiyati apparatini va uchinchidan, davlat organlarini ifodalash uchun qo‘llanadi. Davlat tushunchasiga ta’rif berishda quyidagi umumlashgan (ijtimoiy, sinfiy va sof yuridik nuqtai nazardan) yondashuvlar mavjud: – Davlat bu – muayyan hududda oliy hokimiyatni amalga oshiruvchi, maxsus boshqaruv va majburlov apparatiga ega bo‘lgan, jamiyatdagi barcha ijtimoiy – siyosiy guruhlarning manfaatlarini ifoda etuvchi, ularni birlashtirib va muvofiqlashtirib turadigan siyosiy tashkilot; – Davlat bu – iqtisodiy va siyosiy jihatdan xukmron bo‘lgan sinfning manfaatlariga xizmat qiluvchi siyosiy tashkilotdir; https://scientific-jl.com/luch/ 3 2 9 Часть-47_ Том-2_ июнь-2025 – Davlat bu – muayyan hududda ommaviy hokimiyatni amalga oshiruvchi siyosiy tashkilot. Davlatning asosiy belgilari bo‘lib quyidagilar hisoblanadi: 1. Aholining hududiy asosga ko‘ra 2. Maxsus tarzda tashkil etilgan ushbu davlat mexanizmining samarali faoliyat yuritishi uchun alohida birlashganligi. Hozirgi zamon yuridik kishilar guruhi, ya’ni, davlat xizmatchilari bo‘lishi taqozo fanid a davlat hududi deganda, muayyan etiladi. Ushbu shaxslarning asosiy vazifasi jamiyat ustidan davlatning suvereniteti tadbiq etiladigan boshqaruvni amalga oshirish hisoblanadi. Jamiyat siyosiy tizimining boshqa tuzilmalaridan farqli o‘laroq, faqat doir a nazarda tutiladi. Davlat hududi o‘z davlatgina prokuratura va sud organlari, huquqni ichiga quruqlik, suv, yer osti va havo muhofaza qiluvchi organlar, qurolli kuchlar, jazoni ijro makonlarini qamrab oladi. etish muassasalari kabi organlarga ega bo‘ladi. 3. Huquq tizimining mavjudligi. Huquqsiz 4.Soliq tizimiga egaligi. Davlat aholidan rasmiy tartibda davlat mavjud bo‘la olmaydi. Huquq davlat monopol tarzda soliq yig‘ish huquqiga ega. Hud udida ho kimiyatini yuridik jihatdan rasmiylashtiradi yashayotgan barcha shaxslar davlat xazinasiga, ya’ni budjetiga majburiy tartibda qonunchilikda belgilangan va shu bilan ularni legitim, ya’ni qonuniy soliqlarni to‘lab boradilar. Soliqlardan tashqari davlat qilib qo‘yadi. Davlat o‘z funksiyalarini foydasiga boshqa yig‘imlar va davlat bojlari ham undiriladi. hu quqiy normalarda amalga oshiradi. Huquq Ular yordamida davlatning faoliyat yuritishi uchun zarur davlat va davlat hokimiyati faoliyatini bo‘lgan moddiy-moliyaviy baza 116 shakllantiriladi. Ushbu moddiy baza asosida davlat organlari faoliyati qo n u n i y l i k d o i r a s ig a o li b k i r a d i , u l a r n i a n i q moliyalashtiriladi hamda iqtisodiyot, tabiatni muhofaza huquqiy tartibga bo‘ysundiradi. qilish, ta’lim, sog‘liqni saqlash va boshqa ijtimoiy sohalar yuzasidan davlat dasturlarining amalga oshirilishi ta’minlanadi. 5.Suverenitetga egaligi. Davlat hokimiyatining hususiyati (atributi) sifatida suverenitet uning ustuvorligi, mustaqilligidan iborat. YA’ni: suverenitet – ma’lum bir hududda oliy hokimiyatga egalik; davlatning ichki va tashqi siyosatdagi to‘la mustaqilligidir.Mamlakat ichkarisida davlat hokimiyatining ustuvorligi quyidagilarni bildiradi: https://scientific-jl.com/luch/ 3 3 0 Часть-47_ Том-2_ июнь-2025 mamlakatning barcha aholisi, barcha partiyalar va jamoat tashkilotlariga nisbatan hokimiyat kuchining universalligi; a alohida huquqlari (davlat hokimiyati boshqa har qanday ijtimoiy hokimiyatning, agar u qonunni buzadigan bo‘lsa, har qanday ko‘rinishini bekor qilishi mumkin); davlatdan boshqa hech qaysi ijtimoiy hokimiyat ega bo‘lmagan ta’sir vositalari (huquqni muhofaza qiluvchi organlari, jazoni ijro etish muassasalari va hokazolar)ning mavjudligi. Davlatning mamlakat ichki va tashqi siyosati, har qanday hokimiyatdan mustaqilligi, o‘zining barcha ishlarini erkin hal etish hamda favqulodda va tanho hukmronlik huquqida aks etadi. 2 – §. Davlat tipologiyasi va unga formatsiyaviy va sivilizatsiyaviy yondashuvlar Davlatning tipi – muayyan davlatlarga xos bo‘lgan bir xil, muhim va umumiy belgilar yig‘indisidir. Davlatlarni tiplarga ajratishda formatsion va sivilizatsion yondashuvlar mavjud. Formatsion yondashuv - davlatlarni ijtimoiy, iqtisodiy rivojlanish darajasi, bazis va ustqurmasi, sinfiy mohiyati, maqsadi, vazifalari hamda funksiyalari mezoniga ko‘ra tiplarga ajratishdir.Ushbu yondashuv vakillarining (K.Marks, F.Engels, V.Lenin) fikricha, iqtisodiy jihatdan hukmron bo‘lgan https://scientific-jl.com/luch/ 3 3 1 Часть-47_ Том-2_ июнь-2025 sinflarning quyi sinflarni ustidan zo‘ravonligini, hukmronligini amalga oshiruvchi tashkilotidir. Jamiyatda formatsiyalarn