OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI OILA KODEKSIDA ALIMENT TUSHUNCHASI, ALIMENT MAJBURIYATLARI VA ULARNING TURLARI

Аннотация

Ushbu maqolada aliment tushunchasi,aliment majburiyatlari,aliment turlari,aliment miqdori,alimentni kamaytirish,alimentni tugatish, alimentni toʻlash tartibi,aliment javobgarligi bayon etiladi. Kalit so’zlar: Aliment, javobgarlik, jarima, majburiyat, qonun, huquqbuzarlik, kodeks, mehnatga layoqatsizlik,norma. 1. Aliment tushunchasi va normativ bazasi Aliment – bu ota‑ona yoki sobiq er‑xotin holatlarida voyaga etmagan yoki mehnatga layoqatsiz bolalar hamda baʼzi holatlarda sobiq turmush o‘rtog‘ining moddiy taʼminoti uchun qonuniy tarzda taʼminot berish majburiyatidir. Bu normalar Oila kodeksi 5-bo‘limida (96–119‑moddalar) belgilangan Normativ-huquqiy asos Oila kodeksi moddalarida * **96‑modda**: ota‑ona voyaga etmagan bolalariga moddiy ta’minot berishi shart, ixtiyoriy bo‘lmasa sud orqali aliment undiriladi ([qaraqalpaqstan.sud.uz][1]). * **97‑modda**: ota‑onalar aliment majburiyatlarini teng ravishda bo‘lishlari kerak . https://scientific-jl.com/luch/ 3 3 6 Часть-47_ Том-2_ июнь-2025 * **98–99‑moddalar**: bolalar soniga qarab aliment miqdorini ulushda belgilaydi – 1 bola uchun ¼, 2 bola uchun 1/3, 3+ bola uchun ½ ish haqi yoki boshqa daromaddan ([qaraqalpaqstan.sud.uz][1]). * **100‑modda**: voyaga yetgan, lekin mehnatga layoqatsiz yoki moddiy muhtoj bola uchun ham aliment belgilanishi mumkin ([civil.uz][2]). * **104‑modda**: aliment har qanday manbadan olinadi (chetdagi daromadlar, natura, pul) va konvertatsiya kelish kunidagi rasmiy kurs bo‘yicha hisoblanadi ([advice.uz][3]). * **105‑modda**: aliment miqdorini kamaytirish uchun quyidagi shartlar mavjud: boshqa voyaga etmagan bolasi bo‘lsa, nogironligi boʻlsa yoki aliment oluvchi mustaqil daromadli boʻlsa ([advice.uz][3]). * **115‑modda**: agar umumiy aliment miqdori qonuniy chegarani oshsa, sud uni moslashtirishi mumkin ([civil.uz][4]). * **132‑modda**: notarial tasdiqlangan aliment kelishuvi davlat boji 1 % sifatida to‘lanadi; majburiy ijro hujjatiga tenglashtiriladi ([norma.uz][5]). * **135‑modda**: ish beruvchidan alimentni ushlab qolish tartibi belgilangan ([huquqburch.uz][6]). * **136‑modda**: aliment sudga ariza berilgan kundan boshlab undirila boshlanadi . * **142‑modda**: kechiktirilgan aliment summasi uchun neustoyka (penya) har kun o‘n foiz hisoblanadi ([huquqburch.uz][7]). * **139‑modda** va MJTK 47⁴–47⁵‑moddalari: alimentni ikki oy davomida to‘lamasa, ma’muriy va jinoiy jazolar mumkin – qamoq, jamoat ishlari yoki jarima, keyinchalik jinoiy javobgarlik bilan ([yuristpro.uz][8]). https://scientific-jl.com/luch/ 3 3 7 Часть-47_ Том-2_ июнь-2025 Aliment turlari va toʻlov tartibi Aliment turlari * **Voyaga yetmagan bolalar uchun** – ulush yoki qat’iy summa. Sud yakkamarom ulush miqdorini aniqlaydi. * **Voyaga yetgan, lekin mehnatga layoqatsiz yoki muhtoj bolalar uchun** – ota-ona roziligi bilan yoki sud aralashuvi orqali to‘lanadi (OK 100‑modda) * **Sobiq turmush o‘rtog‘i uchun** – sud qarori asosida qat’iy summada belgilanishi mumkin (OK 119‑modda). Aliment miqdorini kamaytirish va tugatilishi Sud aliment miqdorini kamaytirishi mumkin agar: * To‘lovchining boshqa voyaga yetmagan bolalari mavjud bo‘lsa; * To‘lovchi nogironlikka duchor bo‘lsa yoki moddiy qiyinchilikda bo‘lsa; * Aliment oluvchi mustaqil daromadga ega bo‘lsa; * Bola davlat yoki nodavlat muassasasida to‘liq ta’minlangan bo‘lsa Tugatish Aliment quyidagi hollarda tugatiladi: * Bola voyaga yetganida yoki fuqarolik layoqati to‘liq bo‘lganda; https://scientific-jl.com/luch/ 3 3 8 Часть-47_ Том-2_ июнь-2025 * Bola farzandlikka olinib ketganida; * Sobiq turmush o‘rtog‘i yangi nikohga kirganda (agar yordamga muhtoj bo‘lmasa); * To‘lovchi yoki oluvchi vafot etsa; * Shartnoma muddati tugaganda. Ijro va javobgarlik * Aliment undirish bo‘yicha sud qarorlari va notarial kelishuvlar zudlik bilan ijro qilinadi (OK 130–136‑moddalar) * **Neustoyka**: har kun o‘n foiz, chin talafotni ham undirish mumkin (OK 142‑modda). * **Ma’muriy javobgarlik**: ikki oy to‘lanmasa, qamoq (15 kun) yoki jamoat ishi, yoki bazaviy hisoblash miqdorining 20 baravari miqdorida jarima . * **Jinoiy javobgarlik**: ma’muriy jazo olgan shaxs bir yil ichida yana aliment to‘lamasa – jinoiy javobgarlik (122-modda) (axloq tuzatish yoki bir yilgacha qamalishi mumkin). Voyaga yetmagan bolalar uchun: agar ota‑ona o‘zaro kelishmagan bo‘lsa, undirish: 1 bola uchun – 25 % ish haqi/daromaddan 2 bola uchun – 33 % 3 va undan ortiq bola uchun – 50 % https://scientific-jl.com/luch/ 3 3 9 Часть-47_ Том-2_ июнь-2025 — Har bir bola uchun aliment minimum mehnatga haq to‘lash eng kam miqdorining kamida 26,5 % bo‘lishi shart. Voyaga yetgan mehnatga layoqatsiz bolalar uchun (101‑modda): sud aliment miqdorini mod‑ohči‑oilaviy holatga qarab qatʼiy summada belgilaydi . Sobiq turmush o‘rtog‘iga aliment (119‑modda): ham xuddi shunday – sud qarori asosida qatʼiy summada taʼminlanadi . Aliment miqdorini kamaytirish va ozod qilish Oʻzbek qonunchiligiga muvofiq, aliment miqdori yoki toʻlash majburiyati sud orqali kamaytirilishi yoki bekor qilinishi mumkin, agar: