ҲУҚУҚ ТУШУНЧАСИ, МОҲИЯТИ ВА БЕЛГИЛАРИ. ҲУҚУҚ ПРИНЦИПЛАРИ ВА ФУНКЦИЯЛАРИ

Аннотация

Ушбу мақола Болаларга нисбатан зўравонлик,зўравонликнинг турлари,инсон саломатлигига таъсири ва болаларни зўравонликдан сақлаш учун қабул қилинган Халқаро ҳуқуқий ҳужжатлар,шунингдек,юртимизда болаларни зўравонликдан асраш учун олиб борилаётган чора-тадбирларга бағишланади. Калит сўзлар: Зўравонлик, болалар зўравонлиги, эксплуатация, трансплантация, жисмоний зўравонлик,жинсий зўравонлик,психологик зўравонлик, буллинг ва кибербуллинг Бугунги кунда болаларни зўравонликдан асраш учун бутун жамият аъзолари бир ёқадан бош чиқариб бирлашиши зарур.Биз зўравонликдан сақлаш сабаб ва мақсадлари ,зўравонлик оқибатлари ,халқаро ҳуқуқий ҳужжатлар,норматив ҳуқуқий ҳужжатлар ҳақида тўхталишдан аввал ,зўравонлик нима деган саволга жавоб беришимиз зарур. Зўравонлик бу- бу жароҳатлаш, суъистемол қилиш, зарар етказиш ёки юқ қилиш учун жисмоний куч ишлатишдир. Жаҳон согʻлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) томонидан зўравонликка таьриф қуйидагича берилган:Ўлимга, психологик зарарга, нотўғри ривожланишга ёки маҳрумликка сабаб бўлувчи ўзига, бошқа шахсга, гуруҳга ёки жамиятга қарши ҳар қандай кучни қасддан қўллаш, таҳдид қилиш ёки жароҳат етказиш зўравонликдир. https://scientific-jl.org/obr 2 8 4 Выпуск журнала №-70 Часть–8_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Болага нисбатан зўравонлик - бошқа шахс (бола ёки катта одам), оила, гуруҳ томонидан болага унинг жисмоний ёки руҳий саломатлигига таҳдид соладиган, шикастланишга (жисмоний ва психологик), ривожланишидаги оғишга ва ҳатто боланинг ҳалокатига олиб келадиган жисмоний, психологик, ижтимоий таъсир. Болага нисбатан зўравонлик ҳар қандай мамлакатда содир бўлиши мумкин. Афсуски, Унинг кўп ҳолатлари ошкор этилмайди ва яширин қолади.Бунинг асосий сабабларидан бири болалар зўравонлик ҳақида гапиришдан тортинадилар: жаҳолат, жиноятчига қарамлик ва боғлиқлик, салбий оқибатлардан қўрқиш, оила аъзолари томонидан қўллаб-қувватланмаслик, уят (жиноятчи болани ўзини айбдор ҳис қилишга ва қилмишда иштирок этганини хис қилишга мажбур қилади), жиноятчи томонидан таҳдидлар, хавфсизлик ва омон қолиш стратегияси.Одатда қизлар ўғил болалардан 2-3 бор кўпроқ жинсий зўравонлик ва эксплуатация ҳақида хабар беришади; ўғил болалар жамиятда мавжуд бўлган гендер стереотиплари туфайи бу ҳақда камроқ хабар беришади.Ачинарлиси шуки,дунё бўйлаб болалар ва ўсмирлар ўзлари биладиган одамлар яъни ота-оналар/васийлар, катта ёшли болалар, қариндошлар, оилавий дўстлар, қўшнилар, ўзлари билан ишқий муносабатда бўлган ёшлар, ишончли муносабатлардаги ёки касбий вазифаларни бажариш жараёнидаги катталар, ҳукм муносабатлари бор катталар томонидан жинсий зўравонликка дучор бўлишади.Бунинг натижасида Жинсий зўравонлик ёки эксплуатацияга учраган болаларда турли шароитларда катталар ёки тенгдошлар томонидан бошқа турдаги зўравонликларга дучор бўлиш хавфи катта. Қонун билан тақиқланган зўравонлик турлари Жисмоний зўравонлик; Психологик зўравонлик; Жинсий зўравонлик; https://scientific-jl.org/obr 2 8 5 Выпуск журнала №-70 Часть–8_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Ғамхўрлик кўрсатмаслик; Безорилик (Буллинг ва кибербуллинг); Эксплуатация. Жисмоний зўравонлик - Болага нисбатан қасддан (тасодифий бўлмаган) жисмоний куч ишлатишни англатади, натижада болага зарар етказилади.Жисмоний зўравонлик ҳодисалари бир марта содир бўладиган ёки такрорланиб турадиган бўлиши мумкин.( Калтаклаш, қийноққа солиш,уриш,болани спиртли ичимликлар, гиёҳванд моддалар, токсик моддаларни истеъмол қилишга жалб қилиш ва ҳ.к). Психологик/эмоционал зўравонлик - болани доимий ёки вақти-вақти билан оғзаки ёки оғзаки бўлмаган тарзда ҳақорат қилиш, таҳдид қилиш ва таҳқирлаш, уни айбдор бўлмаган нарсаларда айблаш, ёқтирмаслик ва душманлик кўрсатиш, шунингдек, болага унинг ёшига кўра ривожланиши талабларига мос келмайдиган талабларни англатади.( Изоляция қилиш: катталар болани дўстлари билан мулоқот қилишдан ажратади,Қўрқитиш: катта одам болани оғзаки равишда ҳақорат қилади, қўрқув, қўрқитиш ва таҳдидлар муҳитини яратади,Эътиборсизлик: катталар болани зарур ҳиссий алоқадан маҳрум қилади, руҳий саломатлик, шунингдек, боланинг эҳтиёжлари ҳақида қайғурмайди,Ҳақорат қилиш: камситиш, қадрсизлаш, масхара қилиш ва боланинг ҳис-туйғуларини ранжитиш ҳ.к). Жинсий зўравонлик - Жамият қонунлари ёки ижтимоий тақиқларини бузган тарзда, болани у ўзи тўлиқ тушунмайдиган, рози бўлолмайдиган ва ўзининг ривожланишига кўра тайёр бўлмаган жинсий фаолиятга жалб қилиш. Болаларга нисбатан жинсий зўравонлик - бошқа шахснинг эҳтиёжларини қондириш учун мўлжалланган бола ва катта одам, ёки бошқа бола ўртасидаги ҳаракатни ўз ичига олади.( Мажбурий никоҳ, Болаларни порнографик материалларни томоша қилиш ёки ишлаб чиқаришда иштирок https://scientific-jl.org/obr 2 8 6 Выпуск журнала №-70 Часть–8_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 эттири,Саёҳат ва туризм пайтида жинсий эксплуатация, болалар савдоси ва жинсий мақсадларда болаларни сотиш ҳ.к). Ғамхўрлик кўрсатмаслик - Болаларнинг жисмоний ва психологик эҳтиёжла