XX ASR 20-30-YILLARIDA SOVET HUKUMATI TOMONIDAN XOTIN-QIZLARNI ISHLAB CHIQARISHGA JALB ETILISHI VA UNING NATIJALARI

Аннотация

This article talks about the policy of the Soviet government to widely involve Uzbek women in production and social work and its results. The activities and place of women in various fields of agriculture, factories and industry are explained with figures and evidence. Also, the positive and negative results of this issue were carefully considered. https://scientific-jl.org/obr 3 Выпуск журнала №-70 Часть–7_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Keywords. Soviet government, the idea of equality between men and women, labor, industrialization, artels, agriculture, jenotdel, production, women's work, traditional relations. Kirish. Sovet hukumati va Kommunistik partiya XX asr boshlarida ayollar masalasiga alohida e'tibor qaratdi. Mamlakatni sanoatlashtirish ta'siri ostida ishchi kuchi taqchilligi, ayollar mehnatidan arzon ishchi kuchi sifatida foydalanish va shu tariqa O'zbekiston tabiiy resurslaridan samarali foydalanish yuzaga keldi. Birinchi Jahon urushi, fuqarolar urushi erkaklar sonining kamayishiga olib keldi. “Tenglik g'oyasi” ta'siri ostida erkaklar ishlagan ish joylarida ayollar mehnati kengaydi. Metodlar. Ushbu mavzuni tadqiq etishda tarixiylik, obyektivlik, xronologik ketma ketlik va tarixiy izchillik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalari va ularning tahlili. O'zbekiston Kompartiyasi (B) ning Buxoroda bo'lib o'tgan 1-qurultoyida (8 fevral 1925 yil) qabul qilingan “Ayollar o'rtasida ishlash to'g'risida” gi qaroridan keyin o'rganilayotgan davr ittifoqning respublikada ayollarga nisbatan sanoat siyosatining keskin burilishi bilan boshlanganini ko'rishimiz mumkin[1]. 20-yillar oxiriga kelib erkaklar bilan ayollarni tenglashtirishga e’tibor berildi. Ayollarni ijtimoiylashtirilgan ishlab chiqarishga jalb qilish uchun ular ularga bepul va yuqori darajadagi ta'lim, an'anaviy ravishda erkaklar hukmron bo'lgan sohalarda ishlash (masalan, muhandislik) va ko'plab ijtimoiy nafaqalar, masalan, tug'ruq va davlat tomonidan homiylik ostidagi bola parvarishi imkoniyatini berdilar. Kommunistik partiya tarkibida ayollar seksiyalarini (jenotdel) tashkil etish va parlamentlar va boshqaruv organlaridagi oʻrinlarning 30 foizini ayollar uchun kvota kiritish orqali Sovetlar jamiyat hayotining barcha jabhalarida ayollar boʻlishini taʼminladi[2. 19]. 1926-yili O‘zbekistonda 16 ta yirik ayollar artellari bulib, ularda 814 nafar maxalliy xotin-qizlar mehnat qilardi. Ayollar qilgan mehnatlari evaziga maosh olish imkoniyatiga ega bo‘lishdi [6. 232]. https://scientific-jl.org/obr 4 Выпуск журнала №-70 Часть–7_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 1927—1928-yillarda O‘zbekistonda 30 ta qishloq xo‘jalik, dalachilik va boshqa xotin-qizlar artellari tashkil etildi (keyinchalik xotin-qizlar va erkaklar dalachilik artellarini qo‘shib yuborish maqsadga muvofiq deb topildi). 1927—1928-yillarda respublika pillachiligida xotin-qizlar 60 protsentini tashkil etdi [8. 488-489]. 1928 yildan boshlangan jadal sanoatlashtirishning besh yillik rejasi ham ayollarning holatiga salbiy ta'sir ko'rsatdi. Ayollarga an'anaviy urf-odatlardan xalos bo'lishga yordam beradigan ijtimoiy xizmatlar va sanoatlar qisqartirildi. Jenotdel, ayollarning ularga qattiq ta'sir qilgan sanoatlashtirish jarayoniga qarshi noroziligini oldini olish uchun hal qilindi. Birinchi besh yillik rejada ayollarning haq toʻlanadigan mehnatda ishtirok etishini taʼminlash orqali ularni ozod qilish vaʼda qilingan boʻlsa- da, 1929 va 1930 yillarda ayollar ishsizligi ortdi. Bu “rejaning investitsiya ustuvorligining bevosita natijasi boʻlib, ogʻir sanoatni taʼkidlab, eng koʻp ayollar ishchilarini ishlatadigan yengil sanoatda ishdan boʻshatishga olib keldi” [3. 191]. 1929- yilning 8-mayida O‘zbekiston SSR Sovetlarining III qurultoyida xotin-qizlarni «sotsialistik jamiyat kurish ishiga yanada ko‘proq jalb etish masalasi» muhokama kilindi. Bu esa, xotin-qizlarni ijtimoiy ishlab chiqarishga jalb etilishini yanada jadallashtirdi [9. 500]. 1930-yilda respublika hunarmandchilik kooperatsiyasining 50dan ortiq artellarida 5000 nafardan ko‘proq mahalliy ayollar ishlardi. Ularning ko‘pchiligi tikuvchilik korxonalarida mehnat qilganlar. Xotin-qizlar yirik sanoat korxonalariga ham jalb qilina boshlandi [6. 232]. Sobiq sovet davrida milliy xususiyatlarni va gender xususiyatlarni hisobga olmasdan amalda teng qilishga harakat qilindi. Oilani moddiy ta’minlash erkak bilan bir qatorda ayolning zimmasiga ham tushdi. Shu bilan bir vaqtda aѐllarning an’anaviy yumushlari (bola tarbiyasi, uy ishlarini bajarish va b.) ular qo‘lida qolib ketaverdi. Aslida gender munosabatlar qaror toptiradigan adolat tamoyillari buzildi. Masalan, qurilish sohasida mehnat qiluvchilar (beton qorish, asfalt ѐtqizish va sh.k.)., kam haq to‘lanadigan ishlar (ayniqsa, qishloq xo‘jaligida), mexanizatorlik kabi erkaklarga xos xizmatlar ham ayollarga yuklatila boshlandi. Ammo bu ishtiroklari ayol va erkak https://scientific-jl.org/obr 5 Выпуск журнала №-70 Часть–7_ июня –20