MAKTABLARDA INKLYUZIV TA’LIMNI TASHKIL ETISH MASALALARI

Аннотация

This article is dedicated to inclusive education and the issues related to its implementation in the school. All students should have the opportunity to learn according to their abilities. Keywords: inclusive education, education system,society. Inklyuziv ta’lim – bu hamma bolalarning bir xil maktab va bir xil sharoitda ta’lim olishini anglatadi . Ya’ni imkoniyati cheklangan bola sog‘lom bolalar bilan bir xil e’tiborda o‘qiy olishi kerak .O‘zbekistonda oilaviy sharoitidan qat’iy nazar barcha bolalar umumta’lim maktablariga qatnaydi .Barchamizga ma’lumki, bu mustaqil davlatimiz tomonidan kafolatlangan .Shuni ta’kidlash joizki, respublikamizda https://scientific-jl.org/obr 4 9 Выпуск журнала №-70 Часть–6_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 imkoniyati cheklangan bolalarga mo‘ljallangan ixtisoslashtirilgan 86 ta maktabda 22 mingdan ortiq, sanatoriy turdagi maktab-internatlarda 6 mingdan ortiq o‘quvchi, uy sharoitida esa 13 mingdan ortiq o‘quvchi ta’lim oladi. Hozirda O‘zbekistonda 3 mingdan ortiq umumiy o‘rta ta’lim maktablarida 13 ming nafarga yaqin o‘quvchilar inklyuziv ta’lim bilan qamrab olingan. 2025-yilgacha 40% imkoniyati cheklangan bolalar inklyuziv ta’limga jalb etilishi rejalashtirilmoqda. Inklyuziv ta’lim jarayonida alohida ta’lim ehtiyojiga ega boʻlgan oʻquvchilar sogʻlom bolalar bilan birga bir maktabda, sinfda oʻqitiladi. Imkoniyati cheklangan bolalar maktabga qadam qoʻygan kunlaridan boshlab alohida qoʻllab-quvvatlashga muhtoj boʻladilar. Bunday qoʻllab-quvvatlash ularning butun hayotlari davomida zarur hisoblanadi. Inklyuziv talim barcha o‘quvchilarning ta’lim olishi uchun samarali yo‘l deb o‘ylayman . Bu tizim o‘quvchilar bir-birlari bilan sog‘lom munosabatda bo‘lishida , tengdoshlarini hurmat qilib , psixika va sog‘lik jihatdan orqada qolayotgan bolalar bilan sog‘lom bolalar kabi munosabatda bo‘lishida muhim ahamiyat kasb etadi. Inklyuziv ta’lim jismoniy va psixik imkoniyatlari cheklangan oʻquvchilarni sogʻlom oʻquvchilar bilan birgalikda oʻqitishni anglatadi. Inklyuziv ta’lim bir qator muhim tamoyillarga tayanilgan holda amalga oshiriladi. Jumladan, 1. Inson qadri uning layoqatlari va yutuqlariga bogʻliq emasligi prinsipi 2. Har bir shaxsning his qilish va oʻylash layoqatiga egaligi prinsipi; 3. Har bir shaxsning muloqot qilish va tinglash huquqiga egaligi prinsipi; 4. Har bir oʻquvchining oʻz tengdoshlarining qoʻllab-quvvatlovi va doʻstona munosabatlariga ehtiyojmandligi prinsipi kabilar. O‘zbekiston miqyosida inklyuziv ta’limning huquqiy asoslari: 1. “Nogironlarni ijtimoiy himoya qilish to‘g’risida”gi Qonun (1991-yil) https://scientific-jl.org/obr 5 0 Выпуск журнала №-70 Часть–6_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 2. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (1992-yil) 3. “Ta’lim to‘g’risidagi”Qonun (2020-yil) 4. “Ta’lim hamma uchun”Milliy dastur rejasi (2003-yil) 5. “Imkoniyati cheklangan bolalar va o‘smirlar uchun inklyuziv ta’lim muvaqqat Nizomi” (2005-yil) 6. “Ijtimoiy himoya yili”Davlat dasturi (2007-yil) 7. “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g’risida”gi O‘zbekiston Respublikasining qonuni(2008-yil) . O‘zbekiston Respublikasi “Talim to‘g’risida”gi qonunning 4-moddasida ta’lim sohasidagi asosiy prinsiplar sifatida ta’lim sohasida kamsitishlarga yo‘l qo‘yilmasligi hamda ta’lim olishga doir teng imkoniyatlarning ta’minlanishi,qonunning 9- moddasida esa “Jismoniy,aqliy,sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalar,shuningdek uzoq vaqt davolanishga muhtoj bo‘lgan bolalar davlat ixtisoslashtirilgan ta’lim muassalarida,umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’lim tashkilotlarida inklyuziv shaklda yoki uy sharoitlarida yakka tartibda ta’lim oladi”deb ko‘rsatib o‘tilgani inklyuziv ta’limning naqadar muhim ekanligini bilish mumkin. O‘zbekiston Respublikasi prezidentining 2020-yil 13-oktyabrdagi qaroriga muvofiq “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g’risida”gi qonuni ishlab chiqilgan. 2020- 2025-yillarda xalq ta’limi tizimida inklyuziv ta’limni rivojlantirish,alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim sifatini yaxshilash hamda ularga ko‘rsatiladigan ta’lim xizmatlari sifati bo‘yicha quyidagi ko‘rsatkichlarga erishish nazarda tutiladi; - alohida ta’limga muhtoj bolalar o‘qiydigan ta’lim muassalari binolariga qo‘yiladigan talablarni ishlab chiqish va tasdiqlash; - inklyuziv ta’lim tizimini tashkil etish,ta’lim muassalarini maxsus asbob-uskunalar bilan (yuk ko‘tarish moslamalari,panduslar,panjara va boshqalar),shuningdek , tegishli https://scientific-jl.org/obr 5 1 Выпуск журнала №-70 Часть–6_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 xodimlar bilan ta’minlash (maxsus o‘qituvchilar,bolalarni psixologik-pedagogik nazorat qilish bo‘yicha mutaxasislar); - alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarning ta’limiy muhiti yaxlitligi mustahkamlanadi,ularning jamiyatga integratsiyasi uchun zarur sharoitlar ta’minlanadi. O‘zbekisto