MAKTABGACHA TAʼLIM YOSHIDAGI BOLALARNI ILK MATEMATIK TASAVVURLARINI SHAKLLANTIRISH METODIKASINING NAZARIY ASOSLARI

Аннотация

Maktabgacha taʼlim yoshidagi bolalar uchun matematik tasavvurlarni shakllantirish ularning keyingi taʼlim jarayonida muvaffaqiyatli rivojlanishining asosiy omillaridan biridir. Ushbu yoshda bolalar dunyoni o‘rganishga juda tayyor va bu jarayonda ular atrofdagi muhitdan, o‘yinlardan, shuningdek, o‘qituvchilar va ota-onalarning yordami bilan matematik tushunchalarni qabul qilishadi. Matematik tasavvurlarni shakllantirish nafaqat bolalarning matematik bilimlarini oshirish, balki ularning mantiqiy fikrlash, muammolarni hal qilish, diqqatni jamlash va ijodiy yondashuvlarni rivojlantirishga yordam beradi. Shu sababli, ushbu jarayonni metodik jihatdan to‘g‘ri tashkil etish muhim ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: maktabgacha taʼlim, bolalar, metodika, o'yinlar, tajribalar, materiallar, psixologik va pedagogik tamoyillar. Matematik tasavvurlarni shakllantirishda metodikaning nazariy asoslari psixologik va pedagogik tamoyillarga tayangan holda ishlab chiqiladi. Bolalarning rivojlanish xususiyatlarini hisobga olish zarur. Maktabgacha yoshdagi bolalar fikrlash jarayonida sezgi va harakat orqali o‘rganish usullarini afzal ko‘radi. Ular uchun konkret tajribalar va o‘yinlar orqali yangi bilimlarni qabul qilish osonroq bo‘ladi. Shu bois, matematik tushunchalarni o‘rgatishda konkret materiallar va vizual vositalardan foydalanish muhimdir. Masalan, rangli bloklar, shakllar, raqamlar tasvirlari va hisoblash uchun mo‘ljallangan o‘yinchoqlar bolalarning diqqatini jalb qiladi va ularning matematik tasavvurlarini rivojlantiradi. O‘yin metodining o‘rni beqiyosdir. O‘yin bolalar uchun tabiiy faoliyat turi bo‘lib, u orqali ular nafaqat jismoniy, balki aqliy rivojlanishni ham amalga oshiradilar. O‘yin jarayonida bolalar matematik https://scientific-jl.org/obr 2 6 Выпуск журнала №-70 Часть–8_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 tushunchalarni amaliyotda qo‘llash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Masalan, shakllarni ajratish, tartibga solish, sonlarni taqqoslash kabi jarayonlar o‘yin shaklida o‘tkazilganda bolalar uchun qiziqarli va samarali bo‘ladi. O‘yin orqali bolalar o‘zaro muloqot qilishni o‘rganadilar, bu esa ularning ijtimoiy ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi.[1] Individual yondashuv muhimdir. Har bir bolaning rivojlanish darajasi, qiziqishlari va qobiliyatlari har xil bo‘ladi. Shuning uchun pedagoglar har bir bolaning imkoniyatlarini hisobga olgan holda o‘quv jarayonini tashkil etishlari lozim. Bu esa bolalarning o‘ziga xos ehtiyojlari va qobiliyatlariga moslashtirilgan vazifalar va mashg‘ulotlarni ishlab chiqishni talab qiladi. Masalan, baʼzi bolalar uchun vizual materiallar asosiy bo‘lsa, boshqalar uchun esa harakatli o‘yinlar samaraliroq bo‘lishi mumkin. Matematik tasavvurlarni shakllantirishda tilning roli katta. Bolalar matematik tushunchalarni o‘zlashtirishda til orqali fikr yuritishni o‘rganadilar. Shu bois, pedagoglar bolalar bilan matematik mavzudagi suhbatlarni ko‘proq olib borishlari, ularni savollar berishga undashlari va tushuntirishlarni sodda va tushunarli shaklda ifodalashlari zarur. Til orqali bolalar matematik tushunchalarni yaxshiroq anglaydilar va ularni amalda qo‘llashga tayyorlanadilar. Maktabgacha taʼlim muassasalarida matematik o‘yinlar uchun maxsus burchaklar tashkil etish, turli didaktik materiallar bilan taʼminlash, shuningdek, ota-onalar bilan hamkorlikda uy sharoitida matematik mashg‘ulotlarni davom ettirish muhimdir. Bolalar o‘rganuvchi muhitda o‘zlarini qulay his qilishlari, u yerda yangi bilimlarni qabul qilishga tayyor bo‘lishlari zarur.[2] Vygotskiy, Piaget va boshqa psixologlarning taʼlim va rivojlanish nazariyalari katta ahamiyatga ega. Vygotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi” tushunchasi bolalarning yangi bilimlarni o‘rganishda yordam va qo‘llab-quvvatlash zarurligini ko‘rsatadi. Bu nuqtai nazardan pedagogning roli faqat bilim berish emas, balki bolaning o‘zligini rivojlantirishga ko‘maklashishdir. Piaget esa bolalarning fikrlash jarayonlarini bosqichma-bosqich rivojlanishini taʼkidladi va maktabgacha yoshdagi bolalarda konkret operatsiyalar bosqichi asosiy ekanligini qayd etdi. Bu bosqichda https://scientific-jl.org/obr 2 7 Выпуск журнала №-70 Часть–8_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 bolalar uchun matematik tushunchalar asosan konkret materiallar bilan ishlash orqali shakllanadi. Metodik jihatdan, matematik tasavvurlarni shakllantirish uchun o‘quv jarayoni bosqichma-bosqich tashkil etilishi lozim. Avvalo, bolalarga matematik tushunchalarning asosiy elementlari — shakllar, o‘lchamlar, miqdorlar, sonlar haqida maʼlumot beriladi. Keyingi bosqichda bu tushunchalar o‘yin va amaliy mashg‘ulotlar orqali mustahkamlanadi. Nihoyat, bolalar o‘rganilgan bilimlarni mustaqil ravishda qo‘llashga o‘rgatiladi. Bu jarayonda doimiy ravishda bolalarning qiziqishlari va qobiliyatlari hisobga olinadi.[3] Didaktik o‘yinlar, masalalar, hikoyalar va qo‘shiqlar keng qo‘llaniladi. Bu usullar bolalarning eʼtiborini jalb qilish va ularni faol ishtirok etishga un