ONA TILI DARSLARIDA O‘QIB TUSHUNISH KO‘NIKMASINI RIVOJLANTIRISH

Аннотация

Ta’lim nazariyasida o‘qib tushunish ko‘nikmasi o‘qilgan matn mazmunini anglash jarayoni sifatida qaraladi. O‘qib tushunishni rivojlantirishda qo‘llaniladigan metod va usullar, PISA va PIRLS xalqaro baholash mezonlari bilan bog‘liqlik, hamda o‘qituvchilar uchun amaliy tavsiyalar beriladi. Kalit so‘zlar: o‘qib tushunish, ona tili ta’limi, kompetensiyaviy yondashuv, matn tahlili, o‘qish madaniyati, PISA, PIRLS Annotatsion: In educational theory, reading comprehension is considered as the process of understanding the content of the read text. It also discusses the methods and techniques used to develop reading comprehension, their connection with the international assessment criteria of PISA and PIRLS, and provides practical recommendations for teachers. Keywords: reading comprehension skills, mother tongue education, competency- based approach, text analysis, reading culture, PISA, PIRLS https://scientific-jl.org/obr 1 0 2 Выпуск журнала №-70 Часть–8_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Matnni tushunish va asosiy g‘oyani aniqlash ko‘nikmalari ta’lim tizimida markaziy o‘rin tutadi. O‘qib tushunish - so‘zlarning ma’nosini bilish, matn bo‘laklari o‘rtasidagi bog‘liqlikni anglash, asosiy fikrni topish va berilgan savollarga javob bera olish kabi koʻnikmalar majmuasidir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ta’lim strategiyasida «jismonan sog‘lom, ruhan va aqlan rivojlangan, mustaqil fikrlaydigan, Vatanga sodiq yoshlarni tarbiyalash» ustuvor vazifa sifatida belgilangan va bunda ona tili ta’limining o‘rni alohida ta’kidlangan. Shu nuqtai nazardan, matn tushunchalarini chuqur anglay oladigan talabalarni tayyorlash bugungi kundagi eng dolzarb masalalardan biridir. Xalqaro baholash tadqiqotlari ham o‘qib tushunish ko‘nikmalariga katta e’tibor qaratmoqda. Masalan, PIRLS dasturi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qigan matnini qanchalik tushungani va ongdan kelib chiqib fikr yurita olishini o‘rganadi , PISA esa 15 yoshli (O‘zbekistonda asosan 9-sinf) o‘quvchilarning amaliy foydalanish bilim darajasini baholaydi. Shu bilan darslik mualliflari va o‘qituvchilar PISA va PIRLS standartlariga mos, tanqidiy fikrlash va mustaqil tahlilni rag‘batlantiruvchi topshiriqlarni dars jarayoniga kiritishga intiladilar. Maqolaning asosiy qismlarida o‘qib tushunish nazariyasi ko‘rib chiqiladi, 9–11-sinf darsliklaridagi turli topshiriqlar tahlil qilinadi, o‘quvchilarning tahlil va izohli fikrlashini rivojlantirish metodlari muhokama qilinadi, shuningdek PISA va PIRLS talablari bilan bog‘liqlik tahlil qilinadi. Mezonlarga muvofiq dars tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar bilan maqola yakunlanadi. Ta’lim nazariyasida o‘qib tushunish – o‘qilgan matn mazmunini anglash jarayoni sifatida tushuniladi. Bu jarayon o‘quvchiga ma’lumotni qayta ishlash va o‘z tajribasi bilan bog‘lash imkoniyatini beradi. Ta’limiy tadqiqotlarda o‘qib tushunish faoliyati turli omillar bilan belgilanadi: lug‘aviy bilim, oldingi bilim va tajriba, matn qayta ishlash qobiliyati kabi. Masalan, agar o‘quvchi matndagi so‘zni tushunmasa, o‘qish jarayonida ko‘p vaqt sarflaydi va bu tushunishga xalaqit beradi. Bunday vaziyatlarda alohida lug‘at ishlatish va kontekstdan kelib chiqqan holda so‘z ma’nosini aniqlash ko‘nikmasi muhim rol o‘ynaydi. https://scientific-jl.org/obr 1 0 3 Выпуск журнала №-70 Часть–8_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 O‘zbek tilida o‘qib tushunish malakasini tashkil etuvchi ko‘nikmalar tahliliy va muloqot qobiliyatlari bilan chambarchas bog‘liq ekani ta’kidlanadi. Xususan, so‘zlarning lug‘aviy va kontekstual ma’nosini bilish, matn bloklari o‘rtasidagi mantiqiy bog‘liqlikni anglash, matndagi asosiy fikrni aniqlash, badiiy uslubiy vositalarni tushunish va muallifning nuqtai nazarini aniqlash kabi vazifalar o‘qib tushunish uchun zarur deb hisoblanadi. Ushbu ko‘nikmalarga ega bo‘lgan o‘quvchilar matndan muhim ma’lumotlarni olish va ularni ijodiy ishlatish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Shuningdek, o‘qib tushunish nutq kompetensiyasining muhim komponenti bo‘lib, u yozma va og‘zaki nutqni rivojlantirish bilan uzviy bog‘langan. Ta’limda kelajak avlodni mazmunli matn o‘qishga o‘rgatish – erkin va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish omili sanaladi. O‘qib tushunish ko‘nikmalarini shakllantirishda muallimlar turli pedagogik metodlardan foydalanadilar. Birinchi navbatda, matnni o‘rganishdan avval lug‘at ishini, asosiy kalit so‘zlarni aniqlash va taxmin qilish kabi oldinga yo‘naltirilgan faoliyatlarni amalga oshirish tavsiya etiladi. Masalan, yangi mavzuga oid lug‘at so‘zlarini oldindan tayyorlab, sinfda muhokama qilish matnni yaxshiroq anglashga yordam beradi. Ta’limda kompetensiyaviy yondashuv prinsipiga muvofiq, topshiriqlar real hayot kontekstiga bog‘lanadi. Misol uchun, o‘quvchilarga matnda muhokama qilingan masala bo‘yicha fikr yuritish va hayotiy yechim taklif qilish vazifalari berilishi mumkin. Bu o‘quvchilarda kontekstual tafakkurni shakllantiradi va olingan bilimni amaliyotda qo‘llashga o‘r