O‘RTA OSIYO XONLIKLARIDA O‘TKAZILGAN HARBIY ISLOHOTLAR

Аннотация

Ushbu maqolada XVII–XIX asrlarda O‘rta Osiyoda mavjud bo‘lgan Buxoro, Qo‘qon va Xiva xonliklarining harbiy tuzilmalari va ularning islohoti jarayonlari tarixiy manbalar asosida tahlil qilingan. Harbiy islohotlarning amalga oshirilishiga sabab bo‘lgan ichki va tashqi omillar, xususan, qabilaaro nizolar, markaziy hokimiyatning zaifligi va Rossiya imperiyasi bosqiniga tayyorgarlik masalalari chuqur o‘rganilgan. Har bir xonlikda harbiy islohotlar o‘ziga xos yo‘nalishlarda olib borilgan bo‘lsa-da, ularning aksariyati tizimli strategiyaga ega bo‘lmagani sababli kutilgan natijani bermagan. Maqolada ushbu islohotlarning kuchli va zaif tomonlari qiyosiy tahlil qilinib, ularning tarixiy ahamiyati va bugungi harbiy- strategik tafakkurdagi o‘rni ham yoritilgan. Kalit so‘zlar. Tarix, jahon, shaxsiyat, madaniy, milliy, madaniy, ta’lim; Annotation. This article analyzes the military structures and reform processes of the Bukhara, Khiva, and Kokand khanates in Central Asia during the 17th to 19th centuries, based on historical sources. It examines the internal and external factors that necessitated military reforms, such as tribal conflicts, the weakening of central authority, and the growing threat of Russian imperial expansion. While each khanate pursued reforms in distinct ways, most efforts lacked systematic strategy and thus failed to achieve lasting outcomes. The article provides a comparative analysis of the strengths and weaknesses of these reforms and discusses their historical significance as well as their relevance to contemporary military and strategic thought. https://scientific-jl.org/obr 1 3 7 Выпуск журнала №-70 Часть–8_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Key words. History, World, personality, cultural, national, cultural, educational; KIRISH O‘rta Osiyo hududi tarixan strategik va geosiyosiy jihatdan muhim bo‘lgan mintaqalardan biri hisoblanadi. Bu hudud orqali qadimdan Buyuk ipak yo‘li o‘tgan bo‘lib, savdo, madaniyat va harbiy yurishlarning markaziy o‘qi sifatida tanilgan. XVI asr oxiri va XVII asr boshlaridan boshlab mintaqada sobiq temuriylar davlati o‘rnida uchta asosiy siyosiy markaz – Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklari shakllandi. Bu xonliklar ichki siyosiy kurashlar, ijtimoiy notinchliklar, tashqi bosqinchilik xavfi va o‘zaro raqobat muhitida faoliyat yuritganlar. https://scientific-jl.org/obr 1 3 8 Выпуск журнала №-70 Часть–8_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Mazkur xonliklarning mavjudligi davrida harbiy salohiyat davlat barqarorligining eng muhim omillaridan biri sifatida qaralgan. Chunki markaziy hokimiyatni saqlab qolish, ichki qozilar va beklar qarshiligini jilovlash hamda tashqi tahdidlarga (xususan, Eron, Qozoq xonliklari, keyinroq esa Rossiya imperiyasi bosqinchiligiga) qarshi kurashishda harbiy kuch hal qiluvchi rol o‘ynagan. Shu sababli harbiy islohotlar nafaqat mudofaa tizimini kuchaytirish, balki siyosiy hokimiyatni mustahkamlash, moliyaviy resurslarni samarali boshqarish va ijtimoiy tartibni barpo etish vositasi sifatida ham namoyon bo‘lgan. XVIII–XIX asrlarga kelib, harbiy sohadagi islohotlarga bo‘lgan ehtiyoj yanada kuchaydi. Chunki aynan shu davrda Rossiya imperiyasi bosqinchilik siyosatini faol yurita boshladi va bu O‘rta Osiyo xonliklarini o‘z harbiy imkoniyatlarini jiddiy ravishda qayta ko‘rib chiqishga majbur qildi. Shuningdek, ichki ijtimoiy beqarorlik, iqtisodiy qiyinchiliklar va markaziy hokimiyatning zaiflashuvi harbiy tuzilmaning tanazzulga yuz tutishiga olib keldi. Shunday og‘ir sharoitda xonlar tomonidan harbiy sohada islohotlar o‘tkazishga urinishlar kuzatildi. Bu islohotlar har bir xonlikda turli ko‘rinish va natijalarda namoyon bo‘ldi. https://scientific-jl.org/obr 1 3 9 Выпуск журнала №-70 Часть–8_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Masalan, Buxoro amirligi Amir Haydar va Amir Nasrullo davrida harbiy kuchlarni markazlashtirishga urinib, zobitlar va qo‘mondonlik tizimini takomillashtirishga harakat qildi. Qo‘qon xonligida esa yunusxo‘ja va Alixon zamonida muntazam qo‘shinlar tuzildi, armiya uchun doimiy budjet ajratildi. Xiva xonligida ham harbiy qudratni tiklash harakatlari bo‘lib o‘tdi, biroq bu islohotlar, ko‘pincha, sust amalga oshirilgani tufayli aniq natijalarga olib kelmadi. Harbiy islohotlar tarixini chuqur tahlil qilish orqali biz nafaqat o‘sha davr siyosiy iqlimini, balki davlat boshqaruvi, ijtimoiy tuzum va tashqi aloqalar holatini ham anglab olishimiz mumkin. Shuningdek, mazkur islohotlarning muvaffaqiyatsizlikka uchrashi yoki cheklangan natijalarga olib kelgan sabablarini ochib berish – bugungi tarixiy tahlillar va milliy harbiy strategiya shakllanishida ham muhim nazariy asos bo‘la oladi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Buxoro xonligida harbiy islohotlar. Buxoro xonligi XVII–XIX asrlar davomida Movarounnahr mintaqasining siyosiy va diniy markazi bo‘lib, uning mavjudligi davomida turli davrlarning amirlari o‘z hokimiyatlarini mustahkamlash va tashqi bosqinchilarga qar