QO‘QON XONLIGI TARIXNAVISLIGI: MANBALAR, MUALLIFLAR VA ILMIY AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada Qo‘qon xonligi tarixnavisligining shakllanishi, rivojlanishi va uning O‘rta Osiyo tarixshunosligidagi o‘rni tahlil qilinadi. Maqolada Qo‘qon tarixnavislik maktabining asosiy vakillari, ularning asarlari va tarixiy voqealarni yoritish uslublari ko‘rib chiqilgan. Qo‘qon xonligi tarixiy manbalari siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotni aks ettiruvchi noyob ma’lumotlar bazasi sifatida taqdim etiladi. Shuningdek, maqolada tarixiy asarlarning siyosiy maqsadlari, diniy- falsafiy yondashuvlari hamda adabiy-estetik xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari Qo‘qon tarixnavisligining O‘rta Osiyo tarixshunosligidagi ahamiyatini va bugungi kunda uni o‘rganish zaruratini ta’kidlaydi. Kalit so‘zlar. Tarix, jahon, shaxsiyat, madaniy, milliy, madaniy, ta’lim; Annotation. This article analyzes the formation, development, and significance of Kokand Khanate historiography within Central Asian historical studies. The main representatives of the Kokand historiographical school, their works, and methods of depicting historical events are examined. The historical sources of the Kokand Khanate serve as a unique database reflecting political, social, and cultural life. The article also explores the political purposes, religious-philosophical approaches, and literary- aesthetic characteristics of these historical works. The research findings highlight the importance of Kokand historiography in Central Asian historiography and emphasize the necessity of its study in contemporary times. Key words. History, World, personality, cultural, national, cultural, educational; https://scientific-jl.org/obr 1 4 6 Выпуск журнала №-70 Часть–8_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 KIRISH Qo‘qon xonligi (1709–1876) — O‘rta Osiyoda siyosiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan muhim rol o‘ynagan davlatlardan biri bo‘lib, uning tarixi ko‘plab tadqiqotchilar diqqat markazida turadi. Bu xonlikning o‘ziga xos tarixi, siyosiy tuzilishi va ijtimoiy hayoti nafaqat hududdagi boshqa davlatlarga ta’sir ko‘rsatgan, balki butun Markaziy Osiyo mintaqasining madaniy va ilmiy taraqqiyotida ham muhim o‘rin egallagan. Qo‘qon xonligi tarixnavisligi esa aynan shu davrni, voqealarni va hukmdorlar faoliyatini yozma manbalar orqali saqlab qolgan, tarixiy tafakkur va ma’rifiy an’analarni shakllantirgan asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Tarixnavislik san’ati va ilmiy soha sifatida Qo‘qon xonligida XVIII asrda rivojlana boshlagan. Bu davrda siyosiy voqealarni hujjatlashtirish, hukmdorlar tarixini saqlash va mintaqaviy identitetni mustahkamlash ehtiyoji kuchaygan edi. Qo‘qon tarixnavislari o‘z asarlarida xonlikdagi siyosiy jarayonlar, urushlar, ijtimoiy-iqtisodiy hayot va madaniy hodisalarni bayon qilib, voqealarni o‘sha davr insonining dunyoqarashi va diniy-falsafiy qarashlari doirasida sharhlaganlar. Bu esa o‘z navbatida tarixiy tafakkurning rivojlanishiga, tarixiy voqealarning chuqurroq va ko‘p qirrali tahliliga xizmat qilgan. https://scientific-jl.org/obr 1 4 7 Выпуск журнала №-70 Часть–8_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Qo‘qon tarixnavisligi O‘rta Osiyodagi tarixiy maktablar orasida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Xususan, Buxoro va Xiva tarixiy maktablari bilan solishtirganda, Qo‘qon tarixnavisligi siyosiy voqealarga ko‘proq diqqat qaratgan, hukmdorlar shaxsini yuksaltirish va ularning siyosiy yutuqlarini ta’riflashga asoslangan asarlar yaratgan. Shuningdek, ushbu maktabda tarixiy voqealar ko‘pincha she’riy va badiiy uslubda, aruz va boshqa klassik she’riy shakllarda yozilganligi bilan ham farqlanadi. Bu o‘ziga xos uslub tarix va adabiyotning uyg‘unlashuvini ta’minlagan. Qo‘qon xonligi tarixnavisligining yana bir muhim jihati — u siyosiy va diniy ta’sirlarning uyg‘unlashuvi natijasida yuzaga kelganidir. Xonlikda hukmdorlarning hokimiyatini mustahkamlashda tarixiy asarlar muhim vosita bo‘lgan bo‘lsa, diniy ulamolar ham tarixni o‘zlari yoqlagan diniy-falsafiy nuqtai nazardan talqin qilishga intilganlar. Bu esa tarixiy asarlar mazmunida ko‘plab axloqiy va ma’naviy ta’limotlarning aks etishiga olib kelgan. Bugungi kunda Qo‘qon xonligi tarixnavisligi asarlari O‘zbekiston va Markaziy Osiyo tarixshunosligi uchun bebaho manba bo‘lib, tarixiy tadqiqotlarda keng qo‘llanilmoqda. Ular nafaqat o‘tmishdagi siyosiy va ijtimoiy jarayonlarni o‘rganishga yordam beradi, balki milliy o‘zlikni anglash va shakllantirishda ham muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun ham Qo‘qon tarixnavisligini chuqur o‘rganish, uning manbalarini qayta ko‘rib chiqish va ilmiy talqinini yanada rivojlantirish bugungi tarixshunoslik oldidagi dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Qo‘qon tarixnavislik maktabining shakllanishi va rivojlanishi. Qo‘qon xonligi tarixnavisligi XVIII asrda o‘zining an’anaviy shakllarini topa boshladi. Bu jarayon siyosiy va madaniy sharoitning o‘zgarishi, xonlikdagi siyosiy tartib-intizomni mustahkamlash, hamda hukmdorlarning o‘z faoliyatini yozma manbalar orqali hujjatlashtirish zaruriyati bi