NUTQ MADANIYATI: MAZMUNI, AHAMIYATI VA O‘QITISHNING DOLZARB MASALALARI

Аннотация

Mazkur maqolada nutq madaniyatining mazmun-mohiyati, uning tilshunoslik va madaniyatshunoslik nuqtayi nazaridan o‘rganilishi, ta’lim tizimida, ayniqsa kasbiy yo‘nalishdagi o‘quv muassasalarida tutgan o‘rni yoritilgan. Nutq madaniyati – bu nafaqat til qoidalariga rioya qilish, balki axloqiy va estetik me’yorlarga asoslangan ravon, lo‘nda va madaniy muloqot yuritish ko‘nikmasi ekanligi ta’kidlanadi. Maqolada politexnikumlarda ona tili fanini o‘qitishda innovatsion va amaliy yondashuvlar orqali o‘quvchilarda nutq madaniyatini shakllantirishga doir samarali metodlar, ilg‘or tajribalar va didaktik yechimlar tahlil etilgan. Shuningdek, bugungi raqamli jamiyatda nutqiy muomala madaniyati bilan bog‘liq muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ham ilmiy asosda ko‘rib chiqiladi. Maqola so‘ngida ta’limiy, madaniy va kasbiy jihatdan nutq madaniyatining ahamiyati keng qamrovli yoritilgan. Kalit so‘zlar: Ona tili, kasbiy yo‘nalish, innovatsion metod, politexnikum, interaktiv usullar, nutq madaniyati, kasbiy kompetensiya, dars samaradorligi, texnik ta’lim, raqamli texnologiyalar. ANNOTATION This article explores the essence of speech culture from the perspectives of linguistics and cultural studies, highlighting its significance in the education system, particularly in vocational institutions. Speech culture is not only about adhering to language rules but also about the ability to communicate clearly, coherently, and respectfully, following moral and aesthetic norms. The paper analyzes https://scientific-jl.org/obr 1 7 3 Выпуск журнала №-70 Часть–8_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 effective methods, innovative approaches, and practical strategies for developing speech culture among students in polytechnic colleges through mother tongue instruction. Furthermore, it examines contemporary issues related to communicative culture in the digital age and suggests scientifically grounded solutions. The article concludes by emphasizing the comprehensive importance of speech culture in educational, cultural, and professional contexts. Key words Mother tongue, vocational education, innovative methods, interactive teaching, communicative competence, professional language, technical education, ICT in education, language integration, project-based learning. KIRISH Inson jamiyatining taraqqiyoti, madaniy saviyasi va tafakkur darajasi, avvalo, til orqali ifodalanadi. Til – bu shunchaki aloqa vositasi emas, balki milliy o‘zlikni anglash, tafakkurni shakllantirish va ijtimoiy ongni tarbiyalashning eng asosiy omilidir. Tilning eng yuqori shakli bo‘lmish adabiy nutq esa o‘z ichiga nafaqat grammatik me’yorlarga amal qilishni, balki fikrni ravon, aniq, estetik jihatdan boy shaklda bayon etishni ham qamrab oladi. Ana shu mezonlarga mos keluvchi ifoda uslubi esa nutq madaniyati deb ataladi. https://scientific-jl.org/obr 1 7 4 Выпуск журнала №-70 Часть–8_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Bugungi kunda globallashuv, raqamli texnologiyalar va tezkor axborot oqimi insonlar o‘rtasidagi muloqot ko‘lamini kengaytirmoqda. Aynan shu sharoitda nutq madaniyatining o‘rni yanada kuchaymoqda. Chunki ko‘pchilik og‘zaki yoki yozma muloqotda fikrni bexato, tushunarli va madaniyatli ifoda eta olmaslik muammosiga duch kelmoqda. Ayniqsa, yosh avlod vakillarining ijtimoiy tarmoqlar orqali qisqa va rasmiy bo‘lmagan muloqot uslubiga odatlanib borayotgani, milliy til me’yorlaridan uzoqlashuvi, fikrini ifodalashda loqaydlik va yuzaki yondashuvi dolzarb muammoga aylangan. Ayni vaqtda, nutq madaniyatining pastligi nafaqat shaxsiy rivojlanishga, balki kasbiy muvaffaqiyatga ham to‘sqinlik qiladi. Ayniqsa, texnik yo‘nalishdagi mutaxassislar – muhandislar, texnologlar, loyihachilar – o‘z g‘oyasini muloqotda aniq, lo‘nda, tushunarli ifoda etolmasa, bu amaliyotda jiddiy xatolarga olib kelishi mumkin. Shunday ekan, kasbiy ta’lim muassasalarida, jumladan politexnikumlarda o‘qiyotgan o‘quvchilar uchun nutq madaniyatini shakllantirish va rivojlantirish – ona tili va adabiyot fani orqali hal etilishi zarur bo‘lgan muhim vazifalardan biridir. Ona tili fanining asosiy maqsadlaridan biri — o‘quvchilarda adabiy til me’yorlarini ongli ravishda o‘zlashtirish, og‘zaki va yozma nutqda ularni to‘g‘ri qo‘llay olish ko‘nikmalarini shakllantirish, madaniyatli muloqot yuritish qobiliyatini rivojlantirishdir. Nutq madaniyati esa ushbu jarayonning natijasi bo‘lib, tilning estetik, mantiqiy, uslubiy va axloqiy mezonlariga amal qilish orqali yuzaga chiqadi. Mazkur maqola nutq madaniyati tushunchasining mohiyati, uning ta’limdagi o‘rni, kasbiy sohada amaliy ahamiyati va uni shakllantirishning samarali metodlariga bag‘ishlanadi. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar fonida yuzaga kelayotgan nutqiy muammolar, ularni bartaraf etish yo‘llari ham tahlil qilinadi. TADQIQOT METODOLOGIYASI. Nutq madaniyati — bu insonning til vositalaridan madaniyatli, estetik, maqsadga muvofiq va adabiy mezonlarga mos ravishda foydalanish darajasini ko‘r