Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
BADIIY ASAR STRUKTUR POETIKASI BORASIDA ILMIY IZLANISHLAR: NAZARIY ASOSLAR, YONDASHUVLAR
Mutallibxo’jayeva Salomatxon Mutalibxon qizi
Образование наука и инновационные идеи в мире · 2026
Аннотация
Ushbu maqolada badiiy asar struktur poetikasining ilmiy izlanishlari va tahlil metodlarini ko’rib chiqiladi. Maqolada badiiy asarlarning shakli, tuzilishi, kompozitsiyasi va ma'nosi o’rtasidagi o’zaro bog'lanishlar tahlil qilinadi. Struktur poetika asarlarni nafaqat uning tashqi shakli, balki uning ichki tizimi orqali ham tushunishga qaratilgan ilmiy yo’nalish bo’lib, bu jarayonda shakl va mazmunning integratsiyasi, kompozitsion tuzilish va tilning estetik roli muhim o’rin tutadi. Kalit so’zlar: Badiiy asar, struktur poetika, formalizm, strukturalizm, poststrukturalizm, dekonstruktsiya, asar kompozitsiyasi, til va shakl, V. Shklovskiy, R. Jakobson, R. Bart, T. Todorov, M. Baxtin, Julia Kristeva, B.Karim, A.Rasulov, D.Quronov, psixoanalitik tahlil, intertekstualizm, badiiy matn, shakl va mazmun, estetik yondashuv. Badiiy asar struktur poetikasi — badiiy asarning shaklini, tuzilishini, kompozitsiyasini va o’zaro bog'lanishini o’rganish bo’yicha nazariy va amaliy izlanishlar sohasidir. Bu ilmiy yo’nalish, asar va uning tili, kompozitsiyasi, syujeti va personajlar o’rtasidagi murakkab aloqalarni tahlil qilishga asoslanadi. Struktur poetika, asar ichidagi formal va mazmuniy elementlarning o’zaro integratsiyasini o’rganadi, bunda asar mazmunining shakli bilan qanday bog'langani va shaklning ma'no yaratishdagi roli o’rganiladi. Shu sababli, badiiy asar struktur poetikasining ilmiy tadqiqotlari adabiyotshunoslikda muhim o’rin tutadi va u adabiy tanqid, estetika, tilshunoslik va psixologiya kabi sohalar bilan chambarchas bog'liqdir. Struktur poetika asarlarning formal jihatlari va ularning mazmuniy qatlamlari o’rtasidagi munosabatlarni o’rganishga qaratilgan. Shu bilan birga, bu sohada https://scientific-jl.org/obr 2 6 0 Выпуск журнала №-70 Часть–8_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 asarlarning kompozitsiyasiga, syujetining tashkil topishiga, personajlar tizimiga va tiliga alohida e'tibor qaratiladi. Struktur poetikaning ilmiy asoslarini shakllantirgan bir qator ilmiy yondashuvlar mavjud bo’lib, ular asarlarning formal tuzilishi, uning qismlari o’rtasidagi mantiqiy bog'lanishlar va badiiy ifodaning estetik xususiyatlariga qaratilgan. Formalizm va strukturalizm. Badiiy asar struktur poetikasining rivojlanishiga katta hissa qo’shgan asosiy ilmiy yo’nalishlardan biri formalizmdir. Formalistlar adabiy asarni uning tashqi shakli, kompozitsiyasi, til va uslubiga asoslanib tahlil qilishga e'tibor berishgan. Ushbu yondashuvda asar mazmuni ikkinchi darajali ahamiyatga ega deb qaraladi, asar tarkibidagi formal elementlarning o’zaro aloqasi, ularning kompozitsion tuzilishi o’rganiladi. Rossiya formalistlari, ayniqsa Viktor Shklovskiy, Boris Eixenbaum va Roman Jakobson badiiy asarlarning strukturalarini tahlil qilishda muhim izlanishlar olib bordilar. Ularning asarlari asarlarning poetik tuzilishiga, uslubiy vositalar va san'atchilik texnikalarining o’ziga xos xususiyatlarini o’rganishga qaratilgan. Strukturalizm esa badiiy asarni ko’proq tizim sifatida ko’rib chiqadi, uning qismlari o’rtasidagi o’zaro aloqalarni, ma'no yaratish jarayonini tahlil qiladi. Klod Lévi-Stross, Roland Barthes va Tzvetan Todorov kabi olimlar strukturalistik yondashuvni rivojlantirganlar. Strukturalizm badiiy asarlarni nafaqat uning tashqi strukturasini, balki uning ichki mantiqiy va semantik tizimini ham o’rganishga yo’naltiradi. Poststrukturalizm va dekonstruktsiya. Poststrukturalizm esa struktur poetikaga yangi yondashuvlarni kiritdi. Bu yondashuv asarlarning strukturasini doimiy va qat'iy tizim sifatida emas, balki uzluksiz o’zgaruvchan va ochiq tizim sifatida ko’rib chiqadi. Jacques Derrida ning dekonstruktivizm yondashuvi, asarlarni tahlil qilishda uning matnining izchil emasligi, ma'no va tushuncha o’zgaruvchanligini ta'kidladi. Poststrukturalizm asarlarning shaklini va tuzilishini notekis va o’zgaruvchan sifatida tushunib, bu tuzilmalarning o’zaro bog'lanishini izohlashga harakat qildi. https://scientific-jl.org/obr 2 6 1 Выпуск журнала №-70 Часть–8_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Struktur poetika haqida ilmiy tadqiqotlar olib borgan olimlar. Viktor Shklovskiy (1893–1984) Rossiya formalizm maktabining yetakchi vakillaridan biri sifatida badiiy asar strukturasini tahlil qilishda asosiy yondashuvlarni ishlab chiqdi. Uning "San'atni tekislash" (1917) asarida asar tuzilishining shakliy jihatlariga e'tibor qaratilgan. Shklovskiy san'atni "ko’zni ochish" va "oddiy ko’rishning yangicha tarzini yaratish" deb ta'riflagan. U badiiy asarlarni, asosan, san'atning estetik vositalari orqali tahlil qilishni tavsiya etdi va uning so’z va tasvir orqali qurilgan strukturasini o’rgandi. Roman Jakobson (1896–1982) strukturalizmni rivojlantirishda muhim rol o’ynadi. U badiiy asarni lingvistik jihatdan tahlil qilishda yangi metodologiyalarni ishlab chiqdi. Jakobsonning fikriga ko’ra, badiiy asarda til va struktura o’rtasida chuqur aloqalar mavjud bo’lib, har bir adabiy asar o’zining shakliy element
Доказательный фрагмент
«Ushbu maqolada badiiy asar struktur poetikasining ilmiy izlanishlari va tahlil metodlarini ko’rib chiqiladi.»
Образец извлечения
Демо-превьюUshbu maqolada badiiy asar struktur poetikasining ilmiy izlanishlari va tahlil metodlarini ko’rib chiqiladi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- A.Rasulov, psixoanalitik tahlil, til va shakl, asar kompozitsiyasi, B.Karim, estetik yondashuv., intertekstualizm, R. Jakobson, D.Quronov, R. Bart, strukturalizm, badiiy matn, T. Todorov, struktur poetika, shakl va mazmun, Julia Kristeva, Kalit so’zlar: Badiiy asar, dekonstruktsiya, formalizm, V. Shklovskiy, M. Baxtin, poststrukturalizm
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025